Biało-czarna Ameryka obecnie

 „Anioł z Missisipi” – Greg Iles

Jeśli przeczytałeś blurb, to całą resztę możesz sobie darować, bo w zasadzie jest to streszczenie powieści, a nawet spojler. Przyszło mi na myśl, że czytelnikowi o odrobinę wyższej od przeciętnej sprawności intelektualnej, napisanie recenzji – po lekturze tylko tekstu na okładce – nie powinno stanowić większego wyzwania.

Akcja rozgrywa się w Natchez, niewielkim (ok. 15 tyś. mieszkańców) mieście w Stanach Zjednoczonych, położonym w stanie Missisipi. W potoku wpadającym do rzeki Missisipi miejscowi wędkarze znajdują ciało, częściowo rozebranej, siedemnastoletniej uczennicy szkoły średniej, Kate Townsend. Dziewczyna miała w mieście bardzo dobrą opinię, miła, życzliwa, prymuska (już przyznane stypendium Harwardu), wysportowana, śliczna. Sekcja wykazała, że dziewczyna była w ciąży, że przed śmiercią została zgwałcona, a w każdym razie niedawno miała stosunki seksualne z dwoma mężczyznami. Szybko też wyszły na jaw jej kontakty z dilerem narkotyków, Cyrusem White. Cudowny wizerunek aniołka z Natchez całkowicie się posypał.

Doktor Drew Elliot, który miał romans z ofiarą, obawia się posądzenia o morderstwo, więc prosi przyjaciela, byłego prokuratora z Houston, a obecnie pisarza, Penna Cage’a, o pomoc i wydobycie go z tarapatów. Główny bohater, Penn Cage waśnie, miałby również za zadanie odkrycie, kto zabił dziewczynę. Przy tej okazji ujawnione zostają rozliczne niecne sprawki uczniów prywatnego liceum pod wezwaniem Świętego Stefana, ale także tajemnice tak niby spokojnego Natchez.

Poszukiwanie mordercy i procedury formalno-prawne amerykańskiego wymiaru sprawiedliwości, to wątek główny, ale jest i drugi, powiedziałbym, że socjologiczno-polityczny, który dotyczy trudnych relacji czarnych i białych mieszkańców miasta.

- Wyobraź sobie, że Cyrus jest weteranem Pustynnej Burzy – ciągnie Sonny. – Był w lotnictwie. Usiłowałem go zdybać przez rok, ale nie sposób się go czepić. Teflonowy czarnuch.

Sonny powiedział to ostatnie słowo kompletnie bezwstydnie. Należy do tej grupy ludzi Południa, co dostosowują słownictwo do towarzystwa, w którym się znajdują. Wśród swoich białych znajomych – i pewnie podejrzanych, których maltretuje – Sonny mówi „czarnuch” i nawet powieka mu nie drgnie. Wśród obcych jest politycznie poprawny jak każdy. Ale wiadomo, jak naprawdę postrzega tych, którzy często stają się jego celami. Nie ma wątpliwości, że to między innymi z powodu uprzedzeń ściga przede wszystkim Afroamerykanów, a nie różne Kate Townsend. Ale te uprzedzenia nie stanowią niczego nadzwyczajnego wśród detektywów z biur szeryfów w Missisipi. Amerykańskie sądownictwo ma te uprzedzenia we krwi, stąd aż po Waszyngton*.

Segregacja rasowa została w Stanach zniesiona w 1964 roku (Voting Rights Act – ustawa o prawie do głosowania, oraz Civil Rights Act – ustawa o prawach obywatelskich), ale w praktyce, zwłaszcza w stanach południowych, wygląda to… różnie.

W sprawie zabójstwa Kate Townsend doktor Drew Elliot i dawny prokurator, Penn Cage, muszą się zmierzyć z aspiracjami politycznymi czarnego prokuratora, Shadracha Johnsona, który za wszelką cenę chciałby zostać burmistrzem Natchez. Skazanie białego lekarza niewątpliwie zapewniłoby mu głosy czarnych obywateli miasta. W tej sytuacji ewentualna wina doktora staje się mniej ważna od lokalnych rozgrywek politycznych.

Całkiem niezła powieść, choć może nieco za długa – prawie pięćset stron. Jedna z niewielu, jakie czytałem, w których kanalią i szują okazuje się czarny prawnik i polityk.

---
* Greg Iles, „Anioł z Missisipi”, przekład Macieja Mazan, wyd. Albatros, 2008. 

Naiwne i popieprzone fantazje

 „Czerwone koszule” – John Scalzi

Zaczęło się bardzo dobrze, nawet znakomicie. Główny bohater, podporucznik Andrew Dahl, skierowany zostaje na „Nieustraszonego”, flagowy statek Unii Galaktycznej. Załoga statku często realizuje różnego typu, ale niebezpieczne prawie zawsze, zadania specjalne. Przy takich okazjach giną ludzie. Niby to zrozumiałe w przypadku jednostki flagowej, ale…

Andrew Dahl zauważa pewne prawidłowości i coraz bardziej coś mu tu nie gra. Szeregowcy giną masowo i głupio, ale pięciu oficerów, śmierć się jakoś nie ima. Choć bywa, że odnoszą jakieś obrażenia, po których błyskawicznie wracają do zdrowia. Dahl znajduje kilkoro innych członków załogi, którym też coś tu nie pasuje. Zaczynają szukać wyjaśnienia wyjątkowo dużej liczby wypadków śmiertelnych na misjach „Nieustraszonego".

W tym momencie dobra powieść się kończy, a zaczynają naiwne brednie.

Okazuje się, że Dahl i jego przyjaciele, jak i cała reszta załogi statku, są statystami i aktorami w miernym serialu s-f. Żeby podtrzymać jakoś uwagę widzów, scenarzysta co trochę wymyśla jakieś karkołomne wydarzenia, w których ginie ktoś nic nieznaczący dla fabuły; głównie statyści.

Andrew Dahl i jego ekipa cofają się w przeszłość, aby spotkać autora scenariusza i nakłonić go do zmian w narracji, dzięki, którym nie musieliby w serialu ginąć.

Nie trzyma się to wszystko kupy, a ja zmarnowałem czas, licząc na to, że nazwisko autora zapewnia dobrą rozrywkę.

Współczesna baśń o karierze

 „Spowiedź tradera” – Gary Stevenson

Trader to taki spekulant giełdowy. Zwykle zawiera krótkoterminowe transakcje (i tym różni się od typowego inwestora) najczęściej, choć nie tylko, na szeroko pojmowanych rynkach finansowych.

„Spowiedź tradera” to specyficzny rodzaj autobiografii. Specyficzny, bo koncentrujący się głównie na budowie kariery zawodowej autora i jej konsekwencjach. Na przykład o swoich współpracownikach napisał Stevenson znacznie więcej niż o rodzinie.

Gary Stevenson był zwyczajnym dzieciakiem ze wschodniego Londynu. Od innych dzieciaków z biednych dzielnic różnił się tylko tym, że dobrze radził sobie na lekcjach matematyki, Ten przedmiot, liczenie, obliczenia, był jego mocnym punktem. Pochodził z, może nie tyle biednej, co niezamożnej rodziny. Jego ojciec pracował na poczcie, w domu nie było nawet prysznica; kąpał się używając kawałka ogrodowego węża.

Interesowała mnie jego opowieść, ale przede wszystkim szukałem w niej jakiegoś punktu zwrotnego, momentu, w którym los nastolatka diametralnie się zmienił. Od razu przyznaję, że nie w pełni mi się to udało. Podczas lektury napotkałem na pewne luki, jakby niejasności. Jednak nie jest wykluczone, że to po mojej stronie, nie znam systemu szkolnictwa w Wielkiej Brytanii, ale zwłaszcza panujących tam, pisanych i niepisanych, zasad. A może to jednak autor nie wszystko ujawnił…

W wieku dwunastu lat zacząłem sprzedawać cukierki w szkole, zarabiając marne pensy, a rok później zacząłem roznosić gazety przez 364 dni w roku za 13 funtów tygodniowo. W wieku szesnastu lat moja działalność handlowa w liceum stała się znacznie bardziej ryzykowna i bardziej nielegalna, a zarazem bardziej dochodowa [1].

Przypomniała mi się stara anegdota o milionerze i o tym, jak zdobył majątek. Bezdomny i bezrobotny włóczył się po ulicach i przeglądał śmietniki. W jednym znalazł całkiem dobre jabłko, ale zamiast je zjeść, zaniósł pod szkołę w bogatej dzielnicy i sprzedał jakiemuś dzieciakowi. Za zarobione pieniądze kupił trzy jabłka, które sprzedał… itd. Po miesiącu takiej pracy miał już stary dziecięcy wózek, którym woził jabłka. Zarabiał w ten sposób na jeden ciepły posiłek dziennie. A po sześciu miesiącach okazało się, że zmarł jego nieznany krewny i zostawił mu w spadku milion funtów. To tak w skrócie.

W książce Stevensona szukałem właśnie tego momentu, kiedy zmarł wujek milioner. Znalazłem pytania bez odpowiedzi.

…zostałem wydalony z liceum za handel narkotykami, a fakt, że przeniosłem się z prestiżowego liceum do zwykłego państwowego ogólniaka, rzucał się w oczy w moim cv, do którego dostęp miał Caleb, a zatem prawdopodobnie także Rupert [2].

Jakim cudem dzieciak z East Endu dostał się i kontynuował naukę w prestiżowym liceum? Dostać się mógł, teoretycznie, za osiągnięcia w matematyce, ale czy w Londynie prestiżowe licea są tak tanie, że stać na nie dzieci pracowników poczty?

Moja droga do parkietu giełdowego rozpoczęła się w London School of Economics (LSE). /…/ Pomimo takiego stosunkowo niepozornego otoczenia światowa elita z zadziwiającym entuzjazmem kieruje swoje potomstwo na tę uczelnię [3].

Jakim cudem dzieciak z East Endu dostał się i kontynuował naukę na prestiżowej uczelni? Dostać się mógł, teoretycznie, za osiągnięcia w matematyce, ale czy w Londynie, studia pożądane przez światową elitę, są tak tanie, że stać na nie dzieci pracowników poczty?

Autor, bohater, robi wymarzoną karierę, zarabia coraz więcej, ale też pojawiają się i z czasem narastają jego wątpliwości moralne. Zaczyna też ujawniać mroczne strony tego zawodu. To zresztą opisane jest na okładce. Swoją drogą Gary Stevenson to ciekawy człowiek, którego mentalność nie zawsze jest dla mnie zrozumiała. Przykład: kiedy otrzymał pierwszą premię, koledzy podpowiedzieli mu, że może powinien zrobić rodzinie jakiś prezent. Wykupił więc ojcu, namiętnemu kibicowi, abonament na telewizyjny kanał sportowy, i ojciec oglądał go codziennie. Kiedy jednak Gary wyprowadził się z domu rodziców, a zarabiał wtedy jeszcze więcej, zlikwidował ojcu ten abonament. Może to normalne w Wielkiej Brytanii, ale ja niezupełnie rozumiem takie posunięcie.

Ważnym walorem książki jest specyficzne poczucie humoru autora. Zwłaszcza gdy opisuje swój brak wiedzy i doświadczenia, ale też dziwactwa współpracowników. Jeden z nich był tak mało komunikatywny, że koledzy byli przekonani, że nie zna on języka angielskiego. Jakimś cudem jednak człowiek ten zarabiał dla firmy i siebie ogromne pieniądze. Zabawne bywają niektóre relacje z wypraw traderów z brokerami na lunch; często do drogich lokali. W jednym z nich autor zaczął jeść surowego kurczaka, bo nie wiedział, co się z tym daniem robi.

Ostatecznie uważam „Spowiedź tradera” za dobrą rozrywkę, choć to ponad pięćset stron, ale jak zostać milionerem w trzy lata, jednak się nie dowiedziałem. Matematyka, niezbędna by zrozumieć ideę pracy tradera, zrozumiała.

---
[1] Gary Stevenson, „Spowiedź tradera”, przekład Krzysztof Kurek, Zysk i S-ka, 2026. s. 20.
[2] Tamże, s. 76.
[3] Tamże, s. 24.


Książka z Klubu Recenzenta serwisu nakanapie.pl.

Przygody superwojaka Kani

„C.K. Dezerterzy” – Kazimierz Sejda

Pierwsza wojna światowa. Monarchia austro-węgierska, cudaczny twór, w skład którego wchodzili Niemcy, Węgrzy, Czesi, Polacy, Rusini, Ukraińcy, Rumuni, Chorwaci , Słowacy, Serbowie, Słoweńcy, Włosi. Samo funkcjonowanie Austro-Węgier, nawet w czasie pokoju, a co dopiero w latach wojny, najeżone było tak groteskowymi problemami, że stawało się to kanwą wielu satyrycznych powieści, na przykład „Dobry wojak Szwejk” czy właśnie „C.K. Dezerterzy” Kazimierza Sejdy (wcześniej Seide – zmienił nazwisko po konflikcie z ojcem).

Powieść jest humorystyczną relacją o przygodach autora pod koniec wojny. Podobno w większości prawdziwych, ale…* Po raz pierwszy wydana została w 1937 roku. Od tego czasu przynajmniej raz została poważnie przeredagowana, bo to zdecydowanie nie jest język i pisownia dwudziestolecia międzywojennego.

Grupka żołnierzy różnej narodowości, Węgier Lajos Szökölön, Żyd z Wiednia Izydor Haber, Rusin Iwan Hładun oraz włoski jeniec Giuseppe Baldini, pod wodzą Polaka, frajtra Jana Kani, w części pierwszej dekuje się w 11 kompanii wartowniczej w Sátoraljaújhely na terenie Węgier, chlejąc, grając w karty i angażując się w służbie najmniej jak tylko się dało. W drugiej, gdy już ewidentnie przesadzili z bezczelnością, trafili do aresztu i groził im sąd polowy, postanowili uciekać i odtąd, jako dezerterzy, miotają się po carsko-królewskiej Europie, chlejąc, grając w karty, objadając się, kradnąc i wyłudzając.

Czytelnikowi przygody grupy dezerterów wydają się momentami szalenie zabawne, ale dla bohaterów nie jest to takie proste. Często się boją, bywa, że się kłócą na temat dalszych planów, wpadają w niesamowicie niebezpieczne sytuacje, z których zwykle w ostatniej chwili ratuje ich pomysłowość, bezczelność i tupet.

Przed wojną powieść wielkiej sławy nie zdążyła zdobyć, ale po wojnie zapomniano o niej zupełnie aż do roku 1986, kiedy to Janusz Majewski przeniósł ją na kinowy i telewizyjny ekran.

---
* Cytat z przedmowy autora:
„Na tle mej służby i dezercji powstała właśnie ta opowieść, która w lwiej części jest aż nadto prawdziwa. Trochę tylko przetasowałem czasokresy, ludzi i miejsca i powiązałem fakty w jedną całość”.
Jeśli kogoś interesują rozliczne wątpliwości faktograficzne, to znaleźć je można tu: https://malutekmisio.pl/2025/01/18/gefraiter-kania-mity-i-rzeczywistosc/

Opowieści tych, które odeszły

 „Siostry. O nadużyciach w żeńskich klasztorach” – Monika Białkowska

Książka zwróciła moją uwagę nie dlatego, żebym poszukiwał kolejnych przykładów deprawacji kościoła Katolickiego, dowodów na zboczenia, pychę, podwójną moralność lub zwyczajne przestępstwa – tego plugastwa mam po prostu dosyć. Intrygujące wydało mi się to, że „Siostry” wydało Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy (WAM, jezuici). To dawało pewną szansę na rzetelne opracowanie, a nie tylko hejt i nienawiść.

Autorka tej publikacji, doktorka teologii fundamentalnej, dziennikarka „Przewodnika Katolickiego”, rozmawiała z kilkunastoma byłymi siostrami zakonnymi. Nazw zgromadzeń nie ujawniono.

„…w tych jedenastu rozmowach zderzyłam się niemal z każdym złem, jakie człowiek może zrobić drugiemu człowiekowi. Moje rozmówczynie mają od dwudziestu paru do siedemdziesięciu paru lat. W zgromadzeniach przeżyły od roku do niemal ćwierć wieku. Wszystkie są po terapii”*.

Skoro już wiedziałem, kto i co, to przyszedł czas na pytanie: po co?

„Istnieją jednak w zakonnym życiu przestrzenie, w których szczególnie łatwo o nadużycia i krzywdę. Jeśli nie zaczniemy o nich mówić, będą istnieć nadal i wciąż będą prowadzić kolejne kobiety na terapię albo na skraj samobójstwa. Tym właśnie przestrzeniami trzeba się dziś zająć – nie z niechęci do życia zakonnego, ale z troski o jego przyszłość, świętą i wolną od nadużyć. Z troski o kobiety, które to życie wybrały – o ich wolność, ich bezpieczeństwo, ich zdrowie fizyczne, psychiczne i duchowe. A skoro doświadczenie mówi, że trudno zacząć diagnozę od wewnątrz, zaczynamy stawiać ją my. Z samego serca Kościoła i z miłością do niego”*.

Tak, to ma sens. Brzmi wiarygodnie, a motywy Białkowskiej przyjąłem za czyste. Naiwny jestem? Może i tak…

Związki homoseksualne, molestowanie, lesbijskie gwałty, znęcanie się nad dziećmi, katowanie ich, fałszowanie wyników wyborów w różnych DPS-ach czy podobnych ośrodkach, przestępstwa – opisała autorka bardzo, bardzo, bardzo oględnie i delikatnie. Powody rezygnacji sióstr częściej bywały zupełnie inne. Zwykle w tych relacjach trudno znaleźć winne, w pełnym tego słowa znaczeniu. Dziewczyny i młode kobiety trafiające do klasztorów, a później z nich odchodzące, nie wiedziały, czego się spodziewać, nie wpadło im do głowy dopytać, doczytać, jak to będzie wyglądało, czego powinny się spodziewać, a więc winna była naiwność kandydatki i jej nierealistyczne oczekiwania. Powinny wiedzieć, że w zakonie, a przynajmniej w nowicjacie, jest tyle pracy, często bezsensownej, że czasu na modlitwy nie ma w ogóle. Powinny wiedzieć, że w wielu klasztorach żeńskich postanowienia Soboru Watykańskiego II (1962-65) jeszcze nie są znane czy respektowane. A te ich przełożone, starsze zakonnice zajmujące się formacją, też w sumie nie były takie złe – były po prostu niekompetentne, niedouczone i pozbawione empatii, ale złe? Nie! Skądże znowu!

Pod koniec lektury zastanawiałem się, czy książka ta może realizować cele, jakie autorka przed nią postawiła i wychodzi mi na to, że chyba jednak nie do końca. Ci świeccy, dla których kościół jest całym światem, nawet tak wygładzonych historii nie przeczytają. Zresztą, fanatycy zwykle nic nie czytają. Czytelnicy, którzy chcieliby poznać brutalną prawdę, albo to, co za nią uważają, sięgną po inne lektury, bardziej hardcorowe, bo w tak łagodną wizję nie uwierzą.

Poznałem kilka intrygujących informacji z życia klasztorów, ale w związku z brakiem konkretnych nazw zgromadzeń, wydają się one mało przydatne; to tylko ciekawostki.

Na koniec historyjka poza konkursem, jak się to kiedyś w TV nazywało. Zaintrygowały mnie powtarzające się w mediach narzekania na niewielką liczbę powołań kapłańskich. Chodziło mi konkretnie o te powołania. Kto powołuje? Bóg? A może to powołanie jest wewnętrzną sprawą konkretnego człowieka? Bo żadnej trzeciej opcji wyraźnie nie ma. Więc zapytałem o tę sprawę dwóch kolegów, takich bardzo z kościołem związanych. Jeśli powołuje Bóg, a liczba powołań spada, to widać Bóg uznał, że księży w Polsce będzie już dosyć. Narzekanie na to jest w takim przypadku sprzeciwem wobec woli Boga i lekceważeniem jej. Jeżeli jednak powołanie rodzi się w umyśle konkretnego młodego mężczyzny, to może chodzi o zmiany – nie jest już tak łatwo bezkarnie molestować dzieci, a orgie homoseksualne od razu wychodzą na jaw, to jaki pożytek z bycia księdzem? Zaskoczenie i przerażenie w ich oczach, gdy pytałem, czy powołanie pochodzi od Boga czy od człowieka, uważam za zastanawiające. Chyba nikt z nich nigdy się nad tym nie zastanawiał.

---
* Monika Białkowska, „Siostry. O nadużyciach w żeńskich klasztorach”, wyd. WAM, 2023.

Bajędy nieprawdopodobne

 „Zagłada” – Jack Du Brul

Któryś tom z cyklu Phillip Mercer. Thriller przygodowo-sensacyjny. Niestety, jak na moją wytrzymałość, zdecydowanie zbyt naiwny i naciągany. Ale może to ja mam gorszy czas na takie bajki.

Główny bohater, Mercer, to połączenia Johna Vicka, Rambo i Indiany Jonesa. Jest też atrakcyjna kobieta, Cali Stowe; tak, będą kopulowali. Oboje miotają się po prawie całym świecie, próbując uratować ludzkość przed mityczną zagładą, przy czym trup pada gęsto.

Wiochmenów portret własny

 „Gołoborze” – Maciej Siembieda

W psychologii nie ma wynalazków, są odkrycia. I tak pewnego razu badacze odkryli pewną prawidłowość, a może zasadę: jeśli chcesz, żeby byli zadowoleni z ciebie, musisz sprawić, żeby poczuli się zadowoleni sami z siebie. Praktycznych zastosowań jest wiele, pozwolę sobie na dwa przykłady.

a) Pan, który rozpaczliwie chce zdobyć poparcie i uznanie, stojąc przed grupą tzw. „szarych Kowalskich”, ludzi o zerowym poczuciu własnej wartości, bo też i zbudować go nie mieliby na czym, uświadamia im: czasy i okoliczności się zmieniły, może i nie jesteście nikim ważnym, ale wasi dziadowie byli bohaterami, wielkimi patriotami, naukowcami, artystami, powstańcami. I już pojawiają się uśmiechy, i już mówca zaczyna być ceniony i poważany.

b) Pan zwraca się go grupy: ja też jestem chłop, jak i wy ludzie, i też hrabiego nienawidzę, i powiem wam o nim coś, czego może nie wiecie. Nasz pan hrabia nocami chodził dupcyć kozy! Wyobrażacie sobie?

Na czym w tym przypadku polegała korzyść motłochu? Niektórzy mieli odrobinę wątpliwości, bo przecież pan hrabia ochronkę ufundował dla wioskowych dzieci, i szkołę na wsi, i ambulatorium z pielęgniarką dyżurną… No, ale skoro on te kozy… to nie ma dla plugawego zboczeńca litości i żadne wątpliwości nie wchodzą już w grę.

Samo praktykowanie tej zasady, gdy poprawiacz nastroju i mniemania o sobie, mówi prawdę, wydaje się jakieś takie nieeleganckie, cwaniackie, ale jeśli kłamie, to już jest ewidentny brak moralności. Przyzwoici ludzie takich rzeczy nie robią. Rozsądni nie dają się nabierać i sobą manipulować.

My może prochu nie wymyślimy, ale to przecież jeden z nas, Polak, patriota, wynalazł bombę atomową. Nie żaden tam amerykański imperialista, ale nasz Stasiu Ulam! Tak! Stanisław Ulam (ur. w 1909 we Lwowie, zm. 1984 w Santa Fe) – matematyk pochodzenia żydowskiego, przedstawiciel lwowskiej szkoły matematycznej, a nie jakiś tam Oppenheimer! - Pisał Siembieda w „Kairos”.

„Gołoborze” byłoby całkiem niezłą, choć ewidentnie za długą powieścią o zacofaniu, prymitywizmie, brutalności i tępocie, ultrakatolickich mieszkańców niektórych polskich wsi. Coś jak Konopielka”. Byłaby. Gdyby, wydawałoby się pozornie, że nie wiadomo, po co, autor nie wetknął w świetną opowieść o Kończakach i Cebrzynach, postaci historycznej – Stepana Bandery, ukraińskiego polityka, jednego z przywódców Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów.

– Wszyscy go znali. Szajbus kompletny. Z nikim nie gadał, mamrotał coś do siebie i budził grozę nawet wśród największych bandziorów. Miał fioła, dożywocie i wszystko w dupie. Niebezpieczna mieszanka, nie sądzi pan kolega? Na spacerniaku przychodził do takiego jednego z naszego bloku i tylko z nim znajdował wspólny język.– Interesował się polityką? – spytał ze zdziwieniem Zygmunt.– Nie. Tamten to był taki sam fiksat jak ten pański Karaś. Ukrainiec. Nacjonalista. Nazywał się Stefan Bandera i aż dziw bierze, że zgadał się z Karasiem, bo nienawidził Polaków. Razem szeptali na spacerniaku i trzymali sztamę. Zwyczajnie. Jak to mówią: taki szedł i takiego spotkał*.

Zgadza się, współtworzona i kierowana przez Banderę frakcja OUN-B, której członkowie od nazwiska przywódcy byli nazywani banderowcami, ponosi odpowiedzialność za zorganizowane w latach 1943–1945 ludobójstwo polskiej ludności cywilnej na Wołyniu. Tu jednak dobrze jest czytać powoli i ze zrozumieniem – odpowiedzialność ponosi frakcja! Bandera już w 1941 osadzony został w więzieniu Spandau, a następnie w niemieckim obozie koncentracyjnym. Nie znaleziono żadnych dokumentów, świadczących o aprobacie, czy dezaprobacie przez Banderę, w okresie jego uwięzienia, czystek etnicznych, czy innych form przemocy etnicznej, czy politycznej.

Stepan Bandera niewątpliwie był ukraińskim nacjonalistą, terrorystą, zaciekłym wrogiem Rosjan i Polaków, bo okupowali jego ojczystą Ukrainę, ale czy był dewiantem, zboczeńcem, psychopatą i gwałcicielem, jak Karaś Cebrzyna?

Stepan Bandera zginął 15 października 1959 roku w zamachu przeprowadzonym w Monachium przez agenta KGB Bohdana Staszynskiego.

Nie jestem przekonany, żeby oczernianie Bandery było pomysłem na poziomie, ale na pewno zachwyceni tym będą wyznawcy pewnej polskiej partii politycznej. Bo fakty faktami, ale najważniejsza jest wspólna nienawiść, prawda?

Indywidualną decyzję o rozpoczęciu mordów na Polakach na terenie całego Wołynia w 1943 roku podjął Dmytro Klaczkiwski, ale… to już historia, a historia i partyjna propaganda, to jednak nie to samo.

Niesamowicie intrygująca wydała mi się historia z prosektorium. Pracownicy niechcący zamienili dwóm zmarłym garnitury i wybuchła o to koszmarna awantura. Ze względu na stężenie pośmiertne podobno nie dało się ich z powrotem przebrać. Wtedy pracownik prosektorium, były więdnień Sonderkommando oświęcimskiego obozu, zgłosił się, że on ten problem rozwiąże. Zamknął się ze zwłokami i przez chwilę wydawało się, że mu się udało, ale szybko okazało się, że zamiast jakoś zamieniać zwłokom ubrania, obciął im głowy i tylko te głowy pozamieniał. Mocne!

Wszystko, łącznie ze scenami w prosektorium, postacią byłego więźnia Sonderkommando z Auschwitz i jego „wyczynami”, jest prawdziwe* – napisał w Posłowiu Siembieda. Stężenie pośmiertne (rigor mortis) pojawia się zwykle 2–4 godziny po śmierci i trwa 48 do 72 godzin. Ubrać było można, a przebrać już nijak nie? Nie dało się połamać kości w stawach lub poczekać kilka godzin? Jak szybko po śmierci pracownicy prosektorium lub rodzina szykuje, w tym ubiera, zmarłego do pogrzebu?

Ciekawa sprawa, bo obecnie, i od wielu lat, wygląda to zupełnie inaczej.

Reasumując, mam spore kłopoty z oceną tej powieści. Ciągnąca się latami (dziesiątkami lat!) wendetta dwóch wioskowych klanów, to ciekawy, trudny i nie świadczący dobrze o Polakach temat. Nieco za dużo tego było, ale o tym już wspominałem. Uważam jednak, że jeśli autor chce wtykać do swojej powieści realne historyczne postaci i/lub wydarzenia, to powinien to robić rzetelnie.

---
* Maciej Siembieda, „Gołoborze”, Znak, Kraków, 2025, e-book.

Poza granicą człowieczeństwa

 „Brygady Duchów” – John Scalzi

Część druga cyklu „Wojna starego człowieka”. Pierwsza nosi tytuł „Wojna starego człowieka”. Moim niezwykle skromnym zdaniem czytanie części drugiej bez znajomości pierwszej jest poronionym pomysłem. W trakcie lektury, i nie, nie na początku, pojawiają się wprawdzie pewne wyjaśnienia i podpowiedzi, ale zdecydowanie niewystarczające.

Bliżej nieokreślona przyszłość. Znany wszechświat zamieszkują ludzie oraz rasy obce. Ludzi istnieją trzy rodzaje, a może gatunki. Pierwszy to niezmodyfikowane istoty ludzkie; to jest ci, którzy kolonizują planety we wszechświecie, ale przede wszystkim żyją na przeludnionej Ziemi. Ten rodzaj występuje w dwóch płciach zdolnych do rozmnażania, a poza tym w różnych rozmiarach, kształtach i kolorach, bo cechuje ich duża różnorodność genetyczna. Druga grupa stanowi większą część kasty specjalnie modyfikowanych żołnierzy, jej przedstawiciele także różnią się pod względem wielkości i budowy, chociaż w daleko mniejszym stopniu niż zwykli ludzie. Wszyscy są tego samego koloru, są zieloni. Żołnierze nie znajdują się w swoich oryginalnych ciałach, ich świadomości zostały przeniesione z ciał starych osób (75+, stąd tytuł) do silniejszych, zdrowych ciał, które zostały w znacznym stopniu usprawnione genetycznie, to jest zmodyfikowane do tego stopnia, że nie są już w stanie z nikim się rozmnażać. Wciąż jednak można nazwać ich ludźmi; zwłaszcza, gdy bierze się pod uwagę działanie ich mózgów. Wreszcie grupa trzecia nazywana Brygadą Duchów. Są to Siły Specjalne Kolonialnych Sił Obrony, elitarne oddziały tworzone z DNA zmarłych, przekształcone w idealnych żołnierzy do najtrudniejszych operacji KSO. Ich ciała zawierają elementy DNA istot obcych.

W znanym ludziom wszechświecie panuje coś w rodzaju równowagi. Słabsze rasy zostały usunięte ze swoich planet i wymarły lub zostały wytępione. Pozostałe rasy nieludzi dysponują możliwościami technologicznymi zbliżonymi do ludzkich, więc osobno nie stanowią większego zagrożenia.

Porucznik Jane Sagan z Brygady Duchów (znacząca postać pierwszej części cyklu), torturując obcego na planetoidzie bez nazwy, zdobyła informację o spisku, o wojnie szykowanej przeciw ludzkości i planie ujarzmienia oraz wytępienia całego rodzaju ludzkiego. Eksterminacja ludzi zaplanowana została w wyniku niespotykanej dotąd w historii tajnej współpracy trzech ras inteligentnych istot obcych oraz jednego człowieka, zdrajcę, Charliego Boutina.

Charlie Boutin był w posiadaniu wielu ważnych i poufnych informacji. Jego zespół zajmował się transferem świadomości i technikami generowania ciał, prawdopodobnie był najlepszym ekspertem w zakresie przekazywania umysłu między dwoma ciałami. Mogłoby się to okazać bardzo użyteczne w rękach wrogów całej ludzkości. Ale Charlie Boutin zniknął, sprytnie zacierając za sobą wszelkie ślady.

Tak zaczyna się ta fascynująca powieść, której treścią są przygotowania do wojny, różne starcia zbrojne oraz poszukiwania i próby neutralizacji Boutina.

Wyjątkowo ciekawa fantastyka militarna, bez wielkich ambicji roztrząsania skomplikowanych zagadnień psychologicznych, krótka dyskusja o tym, czy żołnierze Brygady Duchów są jeszcze ludźmi, kończy się dość szybko stwierdzeniem, że trzeba robić swoje i wykonywać rozkazy, ale etycznych – jak najbardziej. Zwłaszcza gdy naukowcy z DNA Boutina tworzą Jareda Diraca, hybrydę zdrajcy. Zakładają, że powinien on pomóc rozpoznać motywy działania swojego pierwowzoru, ale… jest też człowiekiem, próbującym zachować własną niezależność umysłową, albo przynajmniej jej część.

Unia Kolonialna i jej starcy

 „Wojna starego człowieka” – John Scalzi

W dzień swoich siedemdziesiątych piątych urodzin zrobiłem dwie rzeczy. Odwiedziłem grób mojej żony, a potem wstąpiłem do armii*.

Starość się Panu Bogu nie udała. Wiadomo to dzisiaj, wiadomo będzie w bliżej nieokreślonej przyszłości. Transplantologia poczyniła znaczne postępy, ale głównego organu/narządu – mózgu – nadal przeszczepić się nie da. A ten się starzeje i jego możliwości maleją. Rozwój transplantologii nie oznacza, że jest ona dostępna dla każdego i za darmo, absolutnie nie.

– Paragraf czwarty: Rozumiem, że wstępując w szeregi Kolonialnych Sił Obrony, zgadzam się na wszelkie medyczne, chirurgiczne, czy terapeutyczne zabiegi i procedury, jakie Kolonialne Siły Obrony uznają za konieczne dla podniesienia sprawności bojowej.

I o to chodziło: dlatego właśnie ja, i niezliczone rzesze innych siedemdziesięciopięciolatków, każdego roku zaciągały się do służby w KSO*.

Ludzie odkryli planety nadające się do zamieszkania. Niestety, wrogo nastawieni obcy, też mają na nie ochotę. Od lat walczą z nimi Kolonialne Siły Obrony, należące do Unii Kolonialnej, ale na starej dobrej Ziemi, ani obcych, ani żołnierzy KSO nikt nigdy nie widział. Ta batalia, z punku widzenia ziemskiego, jest taka trochę… teoretyczna.

Kolonialne Siły Obrony zapewniają swoim rekrutom wszystkie niezbędne modyfikacje, medyczne i inne, które zmieniają staruszków w sprawnych wojowników. Właśnie – staruszków. KSO nie są zainteresowane ludźmi młodymi i sprawnymi. Swoje tajemnicze modyfikacje oferują tylko rekrutom starszym, którzy dysponują doświadczeniem całego, długiego życia. Jednym z nich jest John Perry, który w dniu siedemdziesiątych piątych urodzin po raz ostatni odwiedził grób żony, a następnie wstąpił do armii.

Rekruci, mężczyźni i kobiety, wiedzą i zgadzają się, że nigdy już na Ziemię nie wrócą; zostają tam uznani za zmarłych. Jeśli przeżyją walki, trudniejsze i dziwniejsze niż się to komukolwiek z nich wydawało, będą mogli osiedlić się na którejś ze skolonizowanych planet. Jednak najpierw muszą przetrwać specjalne szkolenie.

– Czy ty zaciągnąłeś się dlatego, ponieważ bardzo chcesz walczyć na jakiejś wojnie?

– Nie – odpowiedziałem.

Pokiwała głową. – Ani ja. Podobnie jak większość z nas. Twój przyjaciel Leon na pewno nie zaciągnął się dla uroków służby – on nie znosi ludzi, których będziemy chronić. Ludzie zaciągają się, ponieważ nie są gotowi na śmierć i nie chcą być starzy. Zaciągają się, ponieważ w pewnym wieku życie na Ziemi przestaje być ciekawe. Niektórzy zaciągają się, żeby przed śmiercią zobaczyć jakieś nowe miejsce. Ja sama właśnie dlatego się zaciągnęłam. Nie po to, żeby walczyć, chcę znowu być młoda. I chcę po prostu zobaczyć, jak to jest być gdzie indziej*.

Starzy ludzie bywają mądrzy, a kiedy jeszcze dobiorą się odpowiednio, w grupę osób wykształconych, o różnych specjalizacjach, mogą zacząć dokonywać różnych odkryć jeszcze zanim nowa rzeczywistość w nich uderzy. I tak John Perry i kilkoro jego nowych znajomych odkrywa, że Unia Kolonialna celowo utrzymuje Ziemię i Ziemian w stanie technologicznego zacofania, ale jaki to miałby być cel?

„Wojna starego człowieka” jest to militarno-wojenna fantastyka z elementami dobrego humoru i stanowi naprawdę świetną rozrywkę. Niestety wiem już też, że po zasłużonym sukcesie swojej powieści, John Scalzi błyskawicznie zaczął produkować kolejne tomy cyklu „Wojny starego człowieka”. Tom drugi to „Brygady duchów”, a na przekład czeka jeszcze kolejnych sześć czy osiem.

---
* John Scalzi, „Wojna starego człowieka”, przekład Wojciech Pusłowski, 2008, e-book.