Gówniany świat detektywa K.

 „Nie ma głupich” – Harlan Coben

W zasadzie wszystko na temat tej powieści zawiera tekst na okładce. Nie ma w nim może tylko smutnej konstatacji, że cały świat i wszyscy ludzie kręcą się głównie wokół pieniędzy – czasem jest to ogromna fortuna, czasem kwoty potrzebne, by jakoś przeżyć do pierwszego, ale zawsze chodzi o forsę.
„Nie ma głupich” to powieść, w której niewinny może być tylko roczny synek głównego bohatera, byłego policjanta, Samiego Kierce’a.

Znakomity thriller. Pokomplikowany tak, że czytałem do później nocy, obawiając się, że oderwanie się od lektury przed jej zakończeniem spowoduje, że się pogubię, przestanę rozumieć, kto, po co, dlaczego…

„Nie ma głupich” to podobno kontynuacja wcześniejszej powieści Harlana Cobena „Już mnie nie oszukasz”. Czytałem ją, ale albo było to zbyt dawno i nie pamiętam, albo mało rozgarnięty jestem, bo jakoś zawiązków nie widzę.

Fantastyka w starym stylu

 „Opowiadania” – Fredric Brown

Fredric Brown (ur. 29 października 1906 r. w Cincinnati, zm. 11 marca 1972) to amerykański pisarz science fiction. Jeden z pionierów gatunku, znany z krótkich, humorystycznych utworów.

Zbiór zawiera opowiadania:

1 Coś zielonego

2 Astro mysz

3 Pikawki

4 To jeszcze nie koniec

5 Turniej

6 Frownzowe Florgele

7 Sześcionogi telepata

8 Pukanie

9 Ostatni Marsjanin

10 Gabinet luster

11 Ręce precz

12 Pukanie

13 Wredny

14 Przedstawienie kukiełkowe

15 Mąż opatrznościowy

16 Szczęśliwe zakończenie

17 Sztuczka ze sznurem

18 Odpowiedź

19 Ziemianie przynoszą dary

20 Koniec

22 Zakończenie

21 Opowieść o handlarzu żywym towarem

23 Pierścień Hansa Cavela

24 Wyrok

25 Brednie

26 Zwariowana planeta

27 Wartownik

28 Pierwsza maszyna czasu

29 Kopuła

30 Dowódca

Najbardziej byłem ciekaw „Astro myszy”, długiego opowiadania wydanego kiedyś osobno, opisującego dzieje zwykłej myszy, którą szalony naukowiec wysłał w kosmos, a która wróciła… bardzo niezwykła.

Pomysły autor miał niesamowite. Jedno z opowiadań opisuje Ziemię, w której elektryczność przestała istnieć, więc ludzie muszą wrócić do czasów napędu konnego i do maszyn parowych. W innym rozbitek kosmiczny czeka na ratunek trzydzieści lat na planetce, na której nie istnieje kolor zielony – za wyjątkiem strzałów z jego broni. Kiedy przybywa ratunek i rozbitek dowiaduje się, że Ziemi (z jej zielonością) już nie ma, zawiedziony i rozczarowany zabija ratownika i niszczy jego rakietę.

Dobry warsztat, specyficzne, nienachalne poczucie humoru, ale technika świata, który opisywał Brown w latach czterdziestych czy pięćdziesiątych, powoduje, że niektóre opowiadania mogą wydawać się naiwne.

Jak wycofać cukrzycę typu 2

„Jak pozbyć się insulinooporności i wycofać cukrzycę typu 2” – Łukasz Rodzeń,  Mateusz Rodzeń

Bracia, lekarze, proponują rozwiązanie problemu cukrzycy. Ciekawe jest to, że nie piszą o wyleczeniu, ale o wycofaniu tej choroby.

Jednym zdaniem można tę publikację określić jako kompendium wiedzy na temat diety keto. Dieta ketogeniczna to model odżywiania o wysokiej zawartości tłuszczów i bardzo niskiej ilości węglowodanów, celem jej stosowania jest wprowadzenie organizmu w stan ketozy. W tym stanie głównym źródłem energii stają się ciała ketonowe wytwarzane przez wątrobę z tłuszczu, a nie glukoza. Oczywiście jest w książce mnóstwo innych treści, na przykład wyjaśnień, co to są i jak działają hormony (w tym insulina), jak i skąd bierze się insulinooporność i w jej następstwie cukrzyca, jak działają receptory insuliny i wiele innych.

Bracia Rodzeń twierdzą, że jemy w sposób całkowicie sprzeczny z potrzebami naszego organizmu, który na przestrzeni jakichś dziesięciu tysięcy lat, nie uległ większym zmianom. Ludzie wtedy jedli raz na 1-3 dni, gdy coś upolowali lub znaleźli (zbieractwo). Problemy zaczęły się pojawiać wraz z rolnictwem i produkcją zbóż na masową skalę. W tej chwili dochodzi do tego dieta ultraprzetworzona, nafaszerowana konserwantami i po prostu niezdrowa, szkodliwa dla organizmu.

O tym, że cukrzycę czasem się leczy (na Zachodzie) po raz pierwszy czytałem z dekadę temu – z tego co wiem, w Polsce nadal funkcjonuje jedynie leczenie objawowe, więc możliwe jest, że to dlatego autorzy piszą o wycofaniu cukrzycy, a nie o wyleczeniu z cukrzycy.

Możliwe, że niektórzy cukrzycy mogliby skorzystać z pomysłów panów Rodzeń, ale wymagać to będzie rygorystycznej dyscypliny i determinacji. Jeśli nawet czytelnik nie zdecyduje się na rozwiązanie „wszystko albo nic”, to przydatne mogą być rozdziały pomagające zrozumieć przemysł spożywczy, porady, jak czytać etykiety produktów, czy jak tworzyć listy produktów. Ciekawe podejście znaleźć można w rozdziałach o uzależnieniu od jedzenia, które w swojej istocie mocno przypomina uzależnienie od alkoholu.

Bracia Rodzeń, razem lub osobno, wydali wiele publikacji dotyczących odchudzania, kuchni, potrzeby ograniczania węglowodanów, a nawet specjalnego odżywiania dzieci i młodzieży.

Wyjątkowo ważne wydało mi się oświadczenie autorów (strona 2), a w nim zdanie: „Autorzy nie ponoszą odpowiedzialności za sposób wykorzystania tej książki oraz zawartych w niej treści”.

Poradnik czyta się stosunkowo łatwo, bo nie jest pisany językiem akademickim.

Czemu ratować Jamesa Barra?

 „Jednym strzałem” – Lee Child

James Barr – były żołnierz piechoty, snajper, może nie najlepszy, ale w sumie całkiem niezły, z początkowo kompletnie nieznanych powodów zastrzelił pięć osób. Każdą trafił dokładnie w głowę. Strzelał z pierwszego piętra parkingu i oddał w sumie sześć strzałów – raz trafił w fontannę; pocisk wpadł do wody, dzięki czemu balistycy i kryminolodzy zdobyli go w nienaruszonym stanie.

Śledztwo prowadził lokalny szef wydziału ciężkich przestępstw, wysoko wykwalifikowany, doświadczony i ambitny policjant, Emerson. Jednak nie trwało ono zbyt długo, bo na parkingu zabójca zostawił takie mnóstwo śladów, że zidentyfikowano go i ujęto już po około sześciu godzinach.

James Barr podczas przesłuchań nie wyjawił niczego. Odezwał się tylko dwa razy – powiedział, że policja złapała nie tego faceta i zażądał sprowadzenia Jacka Reachera, byłego żandarma. Przed wielu laty Barr i Reacher zetknęli się, bo żandarm zdemaskował wtedy Barra, który podczas misji w Iraku czy Kuwejcie zastrzelił kilka osób. Wydaje się, że zrobił to znowu, znowu strzelał do niewinnych ludzi.

Jack Reacher przybył do miasteczka, początkowo nie po to, by bronić Barra, ale wręcz przeciwnie, żeby nie pozwolić, by wymknął się sprawiedliwości, jak to miało miejsce przed laty. Z zawodowej rzetelności przyjrzał się jednak dowodom i odkrył coś podejrzanego – były za dobre.

„Dowody były doskonałe. Wszyscy byli tak zachwyceni tymi doskonałymi dowodami, że nikomu nie przyszło do głowy, że są zbyt doskonałe. Mnie również. To było jak z serialu kryminalnego. Pewnie taką sprawę dali Bellantoniowi pierwszego dnia w Akademii Policyjnej. O wiele za dobrą, żeby była prawdziwa, tak więc nieprawdziwą. Wszystko było nie tak. Na przykład, dlaczego włożył prochowiec? Było ciepło, nie padało, a on jechał samochodem i ani chwili nie przebywał pod gołym niebem. Włożył go, żeby zostawić włókna materiału na filarze. Dlaczego miał na nogach te idiotyczne buty? Wystarczy na nie spojrzeć, żeby wiedzieć, że przyczepi się do nich każdy paproch. Czemu strzelał z ciemności? Aby ludzie zauważyli błyski strzałów i zlokalizowali jego stanowisko, żeby technicy mogli zaraz tam pójść i zebrać wszystkie dowody. Dlaczego porysował karabin o murek? Przecież to broń za dwa i pół tysiąca dolarów. Dlaczego nie zabrał ze sobą tego styropianowego słupka? Łatwiej byłoby wrzucić go do bagażnika, niż zostawiać”*.

Jack już miał wyjeżdżać z miasteczka, kiedy źli ludzie popełnili drugi błąd. Założyli, że przyjechał ratować kolegę z wojska, a zdecydowanie nie życzyli sobie, żeby Barra ktoś ratował. Nasłali więc na byłego żandarma pięciu miejscowych osiłków. Reacher poradził sobie z nimi bez wysiłku (Reacher – czytaj: supermen), ale po tym zdarzeniu nie miał już wątpliwości, że Jamesa Barra ktoś wrabia. Pytania brzmiały odtąd: kto, w jaki sposób i z jakiego powodu? Dlaczego Barr wręcz na głowie stawał, żeby policji dostarczyć wszystkich możliwych dowodów przeciwko sobie?

Dociekania Reachera stanowią główny motyw powieści, zwłaszcza od chwili, kiedy pojawił się w niej Zek – były więzień sowieckiego obozu pracy w ZSRR. W „Jednym strzałem” autor wkomponował też wątki poboczne – Rosemary, siostra Barra, młoda adwokatka, która broni zabójcę pro publico bono, choć jej ojciec jest prokuratorem oskarżającym go, romans… W sumie bardzo dobra powieść sensacyjna i świetna rozrywka.

---
* Lee Child, „Jednym strzałem”, przekład Zbigniew Królicki, wyd. Albatros, 2008.

Niemcy, prawie Niemcy i Żydzi

 „Kundel” – Krzysztof Papiernik

Jeśli Iksiński urodził się w 2003 roku w Zielonce pod Warszawą, a do szkoły chodził w Prószkowie, to czy są to predyspozycje wystarczające, żeby pisał kompetentnie o Powstaniu Warszawskim? Ale mniejsza z tym, to tylko takie skojarzenie.

Po „Kundla” sięgnąłem, bo zaintrygowało mnie nazwisko albo pseudonim autora. Takie jakieś żydowskie mi się wydało. W sumie nie wiem, czemu. Do tego z Łodzią związana była moja rodzina – pradziadek, absolwent Ponts et Chaussées (Korpus Dróg i Mostów w Paryżu), budował ulicę Piotrkowską, jego brat był dyrektorem szkoły w Łodzi, jakaś kuzynka uczyła się tam w technikum włókienniczym, więc pewne sentymenty mi pozostały.

Krzysztof Papiernik – data urodzenia skrupulatnie ukrywana. Zdjęcia pokazują młodego mężczyznę może około trzydziestki. Według jednych źródeł urodził się w Aleksandrowie Łódzkim, ale według innych – w Łodzi. Zastanawiające jest, kto i po co tak namiętnie stara się przekonać czytelnika, że autor dobrze zna to, co opisuje. Jakby pochodził z Poznania albo Rzeszowa, to dobrej książki o Łodzi nie mógłby napisać?

Bohaterem powieści jest Albert Danner, przedwojenny łódzki policjant niemieckiego pochodzenia, narkoman uzależniony od Pervitinu i Eukodalu. W 1940 roku po wkroczeniu Niemców do Łodzi, której nazwę zmieniono na Litzmannstadt, postanowił służyć Niemcom i rozpoczął pracę w niemieckiej policji kryminalnej – Kriminalpolizei. Kripo, policja kryminalna III Rzeszy, może i nie była tak koszmarna jak Gestapo, ale prawie.

Albert Danner prowadzi śledztwo w sprawie morderstwa Josepha Fielmanna, właściciela zakładu krawieckiego. Wkrótce pojawiają się nowe ofiary. Danner panicznie boi się wysłania na front wschodni. Strach maskuje narkotykami, ale też stara się rozpaczliwie nie podpaść przełożonym. Ostatecznie godzi się na coraz więcej kompromisów moralnych; wyrzuty sumienia też łagodzi Previtin, syntetyczny środek pobudzający na bazie chlorowodorku metamfetaminy.

„Kundel” to przynajmniej cztery wątki. Pierwszy, kryminalny, dotyczy morderstw niemieckich notabli. Drugim jest samo miasto Łódź/ Litzmannstadt (Miasto Litzmanna), jego mieszkańcy przed wojną i zmiany społeczne po wkroczeniu Niemców.

Przeszliśmy do kolejnej hali. Cuchnęła smarami i potem, a gryzący pył wdzierał się do gardła. Parliśmy przez arterię wydrążoną wśród przędzarek, zgrzeblarek i krosien. Maszyny wyciągały wajchy i wrzeciona, błyskały koła i pasy transmisyjne. Robotnicy szamotali się wśród kolorowej przędzy jak muchy uwięzione w pajęczynie.

Widzę, że się ze mnie śmiejesz. Nie podobają ci się moje poetyckie opisy? W takim razie ujmijmy to inaczej: było duszno, parno i śmierdziało. Szczęśliwy jestem, że nigdy nie musiałem harować w fabryce Kona, Herbsta czy Geyera*.

Trzecim wątkiem, może w powieści najważniejszym, jest postępująca degrengolada moralna przodownika Alberta Dannera. Czwartym, takim nieco propagandowym, jest uświadomienie czytelnikowi, że Niemcy byli źli, ale Żydzi gorsi. Pewnym ludziom ten wątek spodoba się na pewno. Jednak chyba nie jest prawdą, że w czasie wojny i okupacji źli byli wszyscy, oczywiście za wyjątkiem Polaków.

Trzech mężczyzn, dwóch Niemców i jeden Żyd, gwałci nastoletnią Polkę.

Ja bym… ja bym nigdy. – Subiekt poczerwieniał na twarzy. – Nigdy, rozumie pan? Ale dowodził nami Joseph. Dziwny, cichy chłopak. Młody jak przydrożny szczaw w maju, ale jego ojciec zasiadał w Centralnym Komitecie Milicji. Joseph też chciał puścić dziewuchę. Tyle że w naszej grupie znalazł się taki bałamut, ruski Żydek. Nie dość, że parch, to jeszcze kacap. Nazywał się Nikitin, imienia nie pomnę*.

Powieść pisana jest w pierwszej osobie, ale od czasu do czasu autor/Danner zwraca się jakby bezpośrednio do czytelnika. Ilustruje to przedni cytat i następny.

Na nadsekretarza Lauberbacha natknąłem się już w holu. Oglądałeś może te durne filmy kryminalne? Na przykład Szpiegów? Albo Tajnego agenta Hitchcocka? No to wyobraź sobie Oskara Homolkę, ale z jeszcze bardziej kanciastą szczęką, bo pysk Lauberbacha wyglądał jak różowy kwadrat. Facet przylazł w garniturze w szkocką kratę glencheck, z różyczką w butonierce. Brakowało tylko faceta we fraku, by dopełnić tę rewię mody nad trupem. Obok niego stał kryminolog Riedel – jego twarz z kolei przypominała śliwkę z doczepionymi sumiastymi wąsami. Miał na sobie esesmański mundur bez dystynkcji. Znałem go z pracy dla poprzedniej władzy*.

„Kundel” – ostateczna ocena. Kapitalna, naprawdę bardzo dobra fabuła, a jeśli na mój zachwyt wpłynęły osobiste i rodzinne sentymenty, to w stopniu minimalnym. Za to warsztat autora, no niestety… Ciężkawe i jakby na siłę wstawiane środki stylistyczne (głównie porównania i przenośnie). Ilustruje to choćby ostatni cytat. Przegadane i udziwnione rozmowy czy przesłuchania. Dłużyzny. Do przyzwoitego pisarstwa autorowi wiele jeszcze brakuje. Ale może przy drugiej lub trzeciej książce…

---
* Krzysztof Papiernik, „Kundel”, Muza, 2026, e-book.

https://www.facebook.com/reel/4745758662320016 

Will Robie - dobry morderca

 „Niewinny” – David Baldacci

Celowo nie przeczytałem tekstu na okładce, bo już wiele razy przekonałem się, że wydawcy opisują tam tak wiele (spojlery), że czytanie powieści nie ma już sensu. Więc z przyjemnym zaskoczeniem odkryłem na pierwszych stronach, że głównym bohaterem jest czterdziestoletni Will Robie, zawodowy morderca. Coś takiego nie zdarza się często i dla autora stanowi poważne wyzwanie. Kodeks Haysa* już oficjalnie nie obowiązuje w USA, ale…

Baldacci wybrnął z tego zgrabnie i już na samym początku. Will Robie, owszem, zabija ludzi, ale to źli ludzie byli. Carlos Rivera handlował heroiną i żywym towarem, a jakby to było mało, planował dokonać zamachu stanu w Meksyku. Kolejną ofiarą był Khalid bin Talal, saudyjski książę, kuzyn króla. Jego obsesyjna nienawiść wobec Ameryki i Amerykanów (porywał i torturował Amerykanów) stawała się coraz bardziej problematyczna, także dla Domu Saudów, więc książę stał się następnym celem Robiego.

Niestety, od początku zacząłem zauważać w tekście sprzeczności lub nieścisłości. Kiedy Robie zabijał Carlosa Riverę, ale najpierw jego czterech ochroniarzy, poszło szybko i sprawnie, bo… „nie byli profesjonalistami” (s. 13). To by się nawet zgadzało, bo tylko jeden z nich zdążył dobyć broni, ale nadmiar adrenaliny sprawił, że strzelał na oślep. Ale trzy strony dalej… „Czterech zabitych mężczyzn było ochroniarzami. Twardymi, bezwzględnymi ludźmi, którzy w ciągu ostatnich pięciu lat zabili rzekomo ponad pięćdziesiąt osób…” (s. 16) – to jak, byli profesjonalistami, czy nie?

Kolejna akcja. „Tym razem jego cel nie był takim idiotą jak Rivera. To człowiek ostrożny, profesjonalista, który nie będzie strzelał na oślep” (s. 23). Ale zaraz, zaraz, przecież to nie Rivera strzelał na oślep, nie miał nawet broni. W ten chaotyczny sposób strzelał jeden z ochroniarzy Rivery.

Czy tego typu błędy stanowią poważny problem podczas lektury? To zależy. Jeśli czytelnik używa powieści tylko jako generatora emocji, to zapewne nie. Jeżeli jednak potrafi i chce czytać ze zrozumieniem, to napotka tego typu kłopoty. Swoją drogą dziwne to – autor, redaktor, korektor amerykański, tłumacz, redaktor i korektor polski… wszyscy ci ludzie wzięli jakieś pieniądze, ale wyraźnie ze swojego zadania wywiązali się miernie.

Czternastolatka, która nieco później Willowi przedstawiła się jako Julie, pewnej nocy uciekła z rodziny zastępczej. Opiekunowie zmuszali ją, oraz inne dzieci, do kradzieży kieszonkowych i sprzedawania narkotyków. Dziewczyna wróciła do swoich rodziców, którzy stracili prawa rodzicielskie, bo oboje ćpali. Jeszcze tej samej nocy rodzice Julie zostali zastrzeleni, oczywiście początkowo nie wiadomo przez kogo i dlaczego, ale dziewczynie udało się uciec. Wsiadła do autobusu zmierzającego do Nowego Jorku.

Will Robie odmówił wykonania kolejnego wyroku, to jest zastrzelenia matki z dzieckiem, a to spowodowało, że natychmiast sam znalazł się na celowniku swojej agencji, a może i jeszcze kogoś innego. Realizując przygotowany zawczasu alternatywny plan ucieczki, wsiadł do… autobusu jadącego do Nowego Jorku. W autobusie udaremnił próbę zamordowania dziewczyny. Dalej uciekali już razem, próbując też dociec, kto i czemu poluje na Julie. Bo powody pogoni za Robiem wydają się przecież oczywiste.

Ten zwrot odrobinę mnie rozczarował. Miałem nadzieję na wyjątkową powieść o najemnym mordercy i jego kolejnych akcjach, ale już na początku okazało się, że Will Robie ma serce, sumienie, skrupuły i inne takie dziwactwa, niespotykane zwykle wśród najemnych morderców. Od razu przypomniał mi się „Leon zawodowiec” i inne historie w podobnym stylu.

„Niewinny” to pierwszy tom cyklu o Willu Robiem, więc z góry wiadomo, że pod jego koniec nie może on zginąć.

Powiedziałbym, że to całkiem niezła rozrywka. Kryminalno-sensacyjno-przygodowa, wciągająca, intrygująca, jak to mówią: z huraganową akcją non-stop. Jeśli nie zwracać uwagi na błędy, o których wspomniałem, albo pewne naiwności (urządzenia namierzające typu GPS zawsze mają niebieską diodę – sic!), lektura zapewnia naprawdę dobrą zabawę przez kilka godzin. Na tyle dobrą, że prawdopodobnie sięgnę po kolejny tom cyklu, jeśli się on rzeczywiście ukaże.

---

* Obowiązujący kiedyś w Hollywood Kodeks Haysa nie pozwalał przedstawiać zbrodni jako czegoś, co się opłaca i pozostaje bez konsekwencji. Zakazywał też pokazywania scen seksu, miłości homoseksualnej, porodów, początkowo nawet związków osób różnych ras itp. Kodeks już od dawna nie obowiązuje, ale pewne elementy z jego zaleceń, są jednak respektowane.

Książka z Klubu Recenzenta serwisu nakanapie.pl.

Wiemy wszystko o wszystkich

 „Nieznajomy” – Harlan Coben

Choć po Harlanie Cobenie spodziewałem się czegoś na wyższym poziomie, to jednak „Nieznajomy” okazał się całkiem niezłą powieścią demaskatorsko-sensacyjną. W powieściach demaskatorskich autor prezentuje milutkie miasteczko albo sympatyczną, kochającą rodzinę, albo firmę, w której wszyscy są przyjaciółmi, albo… żeby prędzej lub później, ale raczej prędzej, zdemaskować fałsz, obłudę, fikcję, prawdziwe, i zwykle paskudne, uczucia oraz motywy, różne zdrady, oszustwa, plugawe zachowania, wredne intencje, zbrodnie lub inne przestępstwa. Tego typu powieści czytałem wiele, więc sama fabuła „Nieznajomego” nie stanowiła jakiegoś zaskakującego odkrycia. W sumie w takich książkach liczy się warsztat, to jest odpowiedź na pytanie, jak zostały napisane i co jest w nich wyjątkowego – jeśli w ogóle jest coś takiego.

Demaskowanie zaczyna się od samego początku. Podczas spotkania rodziców i trenerów dzieci grających w lacrosse odbywa się procedura przydzielania do lepszej lub gorszej drużyny. Trener forsuje awans swojego kandydata do lepszej ligi, ale nie dlatego, żeby chłopak był w tym sporcie wyjątkowo dobry, nie, po prostu jego ojciec może załatwić trenerowi dobrą pracę.

Czy rodzice myślą, że nastolatki tego nie widzą, nie słyszą, nie rozumieją, nie wiedzą? Sami uczą swoje dzieci obłudy, ale później narzekają na upadek moralności i postawę życiową młodzieży. Przy tej okazji można zadać sobie pytanie, kto nauczył dzieci roszczeniowej postawy, skoro urodziły się wiele lat po upadku „komuny”…

Podczas tego spotkania rodziców, główny bohater, prawnik, Adam Price, ojciec dwóch synów, dowiaduje się od kompletnie nieznajomego mężczyzny, że przed laty nie musiał z żoną zostawać. Dawno temu małżeństwo przechodziło kryzys, ale Adam Price został z żoną, Corinne, nauczycielką, bo ta oszukała go, udając, że jest w ciąży. Nieznajomy sugeruje też przeprowadzenie badań DNA, bo może nie obaj synowie są naprawdę dziećmi Adama.

Analiza wydatków opłaconych ze wspólnej karty kredytowej pokazuje, że Corinne rzeczywiście dokonywała zakupów w sklepie internetowym, specjalizującym się w gadżetach, które mają symulować ciążę, na przykład fałszywy test ciążowy, silikonowy brzuch, nawet zdjęcie USG płodu itp. Adam postanawia zapytać żonę wprost, czy udawała ciążę. Corinne obiecuje wszystko wyjaśnić, ale zanim do tego dojdzie, znika bez śladu.

Nieznajomy i jego wspólniczka, Ingrid, wyjawiają Heidi Dunn, że jej córka, studentka, prostytuuje się od dłuższego czasu w sposób wręcz profesjonalny i zarabia na tym poważne pieniądze.

Syn Dana Molino, należący do grupy młodych, podziwianych w miasteczku sportowców, znakomite wyniki osiąga dzięki sterydom.

Policjantka, komisarz Johanna Griffin z Beachwood (koleżanka jednej z ofiar), stara się rozszyfrować motywy działania Nieznajomego i jego grupy – ludzie ci rozwalają innym życie, ujawniając fałsz, obłudę, mroczne sekrety, ale początkowo wydaje się, że bez żadnych korzyści dla siebie. Griffin i Price, to jest policjantka i prawnik, łączą siły, starając się rozwikłać kolejne sprawy, zbrodnie i tajemnice, odkryć motywy szajki Nieznajomego oraz odnaleźć Corinne.

Powieść, jak już pisałem, demaskatorska, także nieco moralizatorska z przesłaniem: jeśli masz cokolwiek podłączone do Internetu, to jeśli tylko ktoś naprawdę zechce, to będzie wiedział o tobie wszystko. Niezła zabawa, choć o punkt poniżej zwykłej twórczości Cobena; jakby pomysł był jego, ale wykonanie jakiegoś ghostwritera.

Rozpoznaj cwaniaka, czyli...

Rozpoznaj cwaniaka, czyli rzecz o internetowym biznesie

 – Z naszego systemu możesz przez tydzień korzystać za darmo, ale… najpierw podaj nam numer swojej karty kredytowej. – Proces rezygnacji z usługi jest skomplikowany, jego opis trudny do znalezienia na stronie usługodawcy, pracownicy firmy odpowiadają na zapytania opieszale albo w ogóle… A ósmy dzień, w którym naliczona zostanie opłata, zbliża się szybko. 

– Nasze oprogramowanie jest darmowe, ale… podczas rejestracji wymagane jest podanie adresu e-mail. – Ciekawe, do czego? Zastanawiał się ktoś kiedyś? Zadawał sobie takie pytanie? No… po co komu mój adres e-mail? Kolekcjoner jakiś, czy co? Po co, jeśli nie po to, by później napychać moją skrzynkę pocztową spamem? 

– Jeśli podczas rejestracji nie odptaszyłeś stosownego pola zakładamy domyślnie, że chcesz otrzymywać nasze (i partnerów) reklamy. – A pole, które ewentualnie można odptaszyć jest tak trudnie do odnalezienia w portalu firmy, jak igła w stogu siana. 

 Adam Smith, szkocki teoretyk kapitalizmu i wykładowca filozofii moralnej, często zwracał uwagę na rolę moralności w gospodarce (wolnorynkowej, bo innej nie znał) oraz podkreślał ważną rolę państwa w zapewnieniu płacącym podatki obywatelom ochrony zarówno przed napaścią zewnętrzną jak i przemocą wewnętrzną. Przez to ostatnie rozumiem nieetyczne, choć może nienaruszające prawa wykorzystywanie obywateli przez podmioty gospodarcze (firmy) proweniencji rodzimej albo i obcej, lecz działające na terytorium danego kraju. 

Przykładów – takich jak powyższe i podobnych mniej lub bardziej – są tysiące. Nie są to (niestety!) działania sprzeczne z prawem, choć trudno je chyba nazwać etycznymi (chyba, że mówimy o etyce Kalego). Wywiązujące się ze swoich zobowiązań państwo, powinno obywateli przed czymś takim chronić, ale nie ma co liczyć na ochronę państwa, w którym – jak ma to miejsce w Polsce – panuje ustrój feudalno-mafijny, prawda? 

Wmawia nam się, że to, co aktualnie dzieje się w Polsce, to normalny objaw drapieżnego, nowopowstającego kapitalizmu. Nie sądzę. Kapitalizm – normalny, a nie wynaturzony, postkomunistyczny – budowano z Biblią w ręku, najczęściej w duchu purytańskiej ascezy (warto przeczytać książkę pt. „Etyka protestancka, a duch kapitalizmu” Maxa Webera, w 2010 roku pojawiło się nowe wydanie). Różne próby wyzysku notowane były zapewne wszędzie, jednak chyba tylko w XXI-wiecznej Polsce (może jeszcze na Ukrainie i Białorusi) nazywa się biznesmenami małomiasteczkowych cwaniaczków, bezczelnych kanciarzy, zwyczajnych oszustów i hucpiarzy. 

Stara, znana zasada mówi, że zgoda na zło może urodzić tylko jeszcze większe zło, ale… wmawia nam się, że jeśli daliśmy się oszukać, to jest to nasza wina, że wstydzić powinny się ofiary kanciarstwa i cwaniactwa, a nie cwaniacy i kanciarze. 

Jak odróżnić cwaniaka od rzetelnego przedsiębiorcy?

Kiedy cwaniak pyta: „czy mogą nam coś udowodnić i skazać?”, rzetelny przedsiębiorca zastanawia się: „czy to co robimy jest w porządku?”

Kiedy rzetelny przedsiębiorca pyta: „co możemy zrobić, żebyś ty dostał to, czego potrzebujesz, a ja zarobił?”, cwaniak zastanawia się: „co muszę zrobić, żeby cię wydymać?”

Rzetelny przedsiębiorca oferuje okres próbny i informuje, co należy zrobić po tym terminie, by program (usługę) kupić.

Rzetelny przedsiębiorca informuje, co należy zaptaszyć, jeśli się chce otrzymywać od niego jakieś informacje. 

ZAGADKA. Który z prezentowanych fragmentów umów/regulaminów jest dziełem cwaniaka, a który rzetelnego przedsiębiorcy?

 

 Nic tak nie umacnia zła, jak bezczynność uczciwych, dobrych ludzi. Dziś jakiś cwaniak okantuje Cię na dziesięć złotych. Wstyd Ci będzie własnej naiwności, uznasz, że dycha to nie pieniądz, że stać Cię, że dla dychy nie będziesz się szarpał itp., a za kilka-kilkanaście lat Twoja żona albo Twoje dziecko zostanie wyrolowane z oszczędności, domu, samochodu. I płacz będzie i zgrzytanie zębów…

Kobiety uratują wszechświat?

 „Upadające Imperium” – John Scalzi

Nurt zapewnił ludzkości przetrwanie po tym, jak utraciła ona Ziemię. Pozwolił, aby w ramach Wspólnoty kwitł handel, dzięki czemu każda placówka ludzkości dysponowała zasobami koniecznymi do przetrwania – zasobami, jakich niemal żadna z nich nie byłaby w stanie pozyskać na własną rękę.

Oczywiście, stanowi to absurdalny sposób patrzenia na Nurt. Nie ma on nic wspólnego z rzeką, nawet w przybliżeniu. To wielowymiarowa, branopodobna, metakosmologiczna struktura, która miejscowo przenika się z czasoprzestrzenią w złożony sposób, przypominający topografię terenu. Wpływ na to, częściowo i chaotycznie, aczkolwiek nie wyłącznie, ma grawitacja. W strukturze tej statki nie poruszają się w żadnym tradycyjnym sensie tego słowa, lecz po prostu wykorzystują jej wektorową naturę, relatywną względem miejscowej czasoprzestrzeni i niezwiązaną z rządzącymi naszym kosmosem prawami dotyczącymi szybkości, przyspieszenia czy energii, co daje miejscowym obserwatorom złudzenie podróżowania szybciej niż światło*.

I już wszystko jasne, nieprawdaż?

Problem w tym, że Nurt zaczyna wykazywać pewne… anomalie, co może uniemożliwić mieszkańcom zamieszkanych planet, podróże z prędkością większą od prędkości światła. To odizolowałoby te światy od siebie, ale żeby ludzkość jako całość jakoś funkcjonowała, niezbędna jest ich stała i ciągła współpraca; żadna z planet zamieszkanych przez ludzi nie jest w stanie przetrwać bez pozostałych. A przynajmniej tak to ludziom wmówiono… W ten sposób już w połowie pierwszego rozdziału, wiadomo, o co (między innymi) w powieści chodzi, to jest o pełną kontrolę i władzę. Jest to tym łatwiejsze do odgadnięcia, że jedną z sił sprawujących władzę i kontrolę, jest kościół.

W „Upadającym Imperium” główne role gra troje bohaterów: Marce Claremont, naukowiec, nerd, postać najmniej wyrazista, mądry, ale taki nijaki, Kiva Lagos, charyzmatyczna, pewna siebie, ale i ordynarna kapitanka statku kosmicznego, i wreszcie Cardenia – prywatnie, bo oficjalnie Grayland II, cesarzowa i władczyni znanego wszechświata, zwana w książce imperoksem; nieślubna córka Batrina Wu.

Batrin Wu, ojciec Cardenii, oficjalnie znany był jako Attavio VI, imperoks Świętego Imperium Wspólnoty Państw i Gildii Kupieckich, Król Hubu i Narodów Powiązanych, Głowa Kościoła Wspólnoty, Spadkobierca Ziemi i Ojciec Wszystkich, a także osiemdziesiąty siódmy Imperoks z rodu Wu, który wywodził swoje korzenie od Prorokini-Imperoks Racheli I, założycielki Wspólnoty i Zbawczyni Ludzkości*.

W związku z zawirowaniami Nurtu całe Imperium znajduje się na krawędzi rozpadu, a bohaterowie starają się odkryć, co i dlaczego się dzieje i ratować to, co jest do uratowania.

Powieść z gatunku space opera. Sporo humoru, który po połowie lektury zaczyna stawać się przewidywalny i nużący, a przynajmniej już nie tak śmieszny. Główne role odgrywają kobiety i jest ich wyraźnie więcej niż postaci męskich. Sporo polityki i psychologii relacji międzyludzkich, za to żadnych scen batalistycznych czy kosmicznych starć.

„Upadające Imperium” to pierwsza część cyklu The Interdependency. Całkiem niezła, powiedziałbym, ale może nie aż tak, żebym odczuwał nieodpartą potrzebę poznawania kolejnych tomów.

---
* John Scalzi, „Upadające Imperium”, przekład Paweł Grysztar, wyd. NieZwykłe, r. 2019.

Dla miłośników absurdów SF

 „Serny glob” – John Scalzi

Tym razem i na wszelki wypadek nie czytałem tekstu na okładce. Zerknąłem na niego dopiero po przeczytaniu ze dwudziestu procent powieści. Oczywiście, jak to się coraz częściej zdarza, blurb zawiera kompletny spojler.

Rzecz dzieje się mniej więcej współcześnie, głównie w USA. Pewnego razu okazało się, że Księżyc zmienił się w ser. Fabuła powieści koncentruje się wokół reakcji różnych ludzi i grup społecznych na to absurdalne wydarzenie.

Jeśli ktoś lubi groteski i pastisze, to powinien być usatysfakcjonowany.

Biało-czarna Ameryka obecnie

 „Anioł z Missisipi” – Greg Iles

Jeśli przeczytałeś blurb, to całą resztę możesz sobie darować, bo w zasadzie jest to streszczenie powieści, a nawet spojler. Przyszło mi na myśl, że czytelnikowi o odrobinę wyższej od przeciętnej sprawności intelektualnej, napisanie recenzji – po lekturze tylko tekstu na okładce – nie powinno stanowić większego wyzwania.

Akcja rozgrywa się w Natchez, niewielkim (ok. 15 tyś. mieszkańców) mieście w Stanach Zjednoczonych, położonym w stanie Missisipi. W potoku wpadającym do rzeki Missisipi miejscowi wędkarze znajdują ciało, częściowo rozebranej, siedemnastoletniej uczennicy szkoły średniej, Kate Townsend. Dziewczyna miała w mieście bardzo dobrą opinię, miła, życzliwa, prymuska (już przyznane stypendium Harwardu), wysportowana, śliczna. Sekcja wykazała, że dziewczyna była w ciąży, że przed śmiercią została zgwałcona, a w każdym razie niedawno miała stosunki seksualne z dwoma mężczyznami. Szybko też wyszły na jaw jej kontakty z dilerem narkotyków, Cyrusem White. Cudowny wizerunek aniołka z Natchez całkowicie się posypał.

Doktor Drew Elliot, który miał romans z ofiarą, obawia się posądzenia o morderstwo, więc prosi przyjaciela, byłego prokuratora z Houston, a obecnie pisarza, Penna Cage’a, o pomoc i wydobycie go z tarapatów. Główny bohater, Penn Cage waśnie, miałby również za zadanie odkrycie, kto zabił dziewczynę. Przy tej okazji ujawnione zostają rozliczne niecne sprawki uczniów prywatnego liceum pod wezwaniem Świętego Stefana, ale także tajemnice tak niby spokojnego Natchez.

Poszukiwanie mordercy i procedury formalno-prawne amerykańskiego wymiaru sprawiedliwości, to wątek główny, ale jest i drugi, powiedziałbym, że socjologiczno-polityczny, który dotyczy trudnych relacji czarnych i białych mieszkańców miasta.

- Wyobraź sobie, że Cyrus jest weteranem Pustynnej Burzy – ciągnie Sonny. – Był w lotnictwie. Usiłowałem go zdybać przez rok, ale nie sposób się go czepić. Teflonowy czarnuch.

Sonny powiedział to ostatnie słowo kompletnie bezwstydnie. Należy do tej grupy ludzi Południa, co dostosowują słownictwo do towarzystwa, w którym się znajdują. Wśród swoich białych znajomych – i pewnie podejrzanych, których maltretuje – Sonny mówi „czarnuch” i nawet powieka mu nie drgnie. Wśród obcych jest politycznie poprawny jak każdy. Ale wiadomo, jak naprawdę postrzega tych, którzy często stają się jego celami. Nie ma wątpliwości, że to między innymi z powodu uprzedzeń ściga przede wszystkim Afroamerykanów, a nie różne Kate Townsend. Ale te uprzedzenia nie stanowią niczego nadzwyczajnego wśród detektywów z biur szeryfów w Missisipi. Amerykańskie sądownictwo ma te uprzedzenia we krwi, stąd aż po Waszyngton*.

Segregacja rasowa została w Stanach zniesiona w 1964 roku (Voting Rights Act – ustawa o prawie do głosowania, oraz Civil Rights Act – ustawa o prawach obywatelskich), ale w praktyce, zwłaszcza w stanach południowych, wygląda to… różnie.

W sprawie zabójstwa Kate Townsend doktor Drew Elliot i dawny prokurator, Penn Cage, muszą się zmierzyć z aspiracjami politycznymi czarnego prokuratora, Shadracha Johnsona, który za wszelką cenę chciałby zostać burmistrzem Natchez. Skazanie białego lekarza niewątpliwie zapewniłoby mu głosy czarnych obywateli miasta. W tej sytuacji ewentualna wina doktora staje się mniej ważna od lokalnych rozgrywek politycznych.

Całkiem niezła powieść, choć może nieco za długa – prawie pięćset stron. Jedna z niewielu, jakie czytałem, w których kanalią i szują okazuje się czarny prawnik i polityk.

---
* Greg Iles, „Anioł z Missisipi”, przekład Macieja Mazan, wyd. Albatros, 2008. 

Naiwne i popieprzone fantazje

 „Czerwone koszule” – John Scalzi

Zaczęło się bardzo dobrze, nawet znakomicie. Główny bohater, podporucznik Andrew Dahl, skierowany zostaje na „Nieustraszonego”, flagowy statek Unii Galaktycznej. Załoga statku często realizuje różnego typu, ale niebezpieczne prawie zawsze, zadania specjalne. Przy takich okazjach giną ludzie. Niby to zrozumiałe w przypadku jednostki flagowej, ale…

Andrew Dahl zauważa pewne prawidłowości i coraz bardziej coś mu tu nie gra. Szeregowcy giną masowo i głupio, ale pięciu oficerów, śmierć się jakoś nie ima. Choć bywa, że odnoszą jakieś obrażenia, po których błyskawicznie wracają do zdrowia. Dahl znajduje kilkoro innych członków załogi, którym też coś tu nie pasuje. Zaczynają szukać wyjaśnienia wyjątkowo dużej liczby wypadków śmiertelnych na misjach „Nieustraszonego".

W tym momencie dobra powieść się kończy, a zaczynają naiwne brednie.

Okazuje się, że Dahl i jego przyjaciele, jak i cała reszta załogi statku, są statystami i aktorami w miernym serialu s-f. Żeby podtrzymać jakoś uwagę widzów, scenarzysta co trochę wymyśla jakieś karkołomne wydarzenia, w których ginie ktoś nic nieznaczący dla fabuły; głównie statyści.

Andrew Dahl i jego ekipa cofają się w przeszłość, aby spotkać autora scenariusza i nakłonić go do zmian w narracji, dzięki, którym nie musieliby w serialu ginąć.

Nie trzyma się to wszystko kupy, a ja zmarnowałem czas, licząc na to, że nazwisko autora zapewnia dobrą rozrywkę.

Współczesna baśń o karierze

 „Spowiedź tradera” – Gary Stevenson

Trader to taki spekulant giełdowy. Zwykle zawiera krótkoterminowe transakcje (i tym różni się od typowego inwestora) najczęściej, choć nie tylko, na szeroko pojmowanych rynkach finansowych.

„Spowiedź tradera” to specyficzny rodzaj autobiografii. Specyficzny, bo koncentrujący się głównie na budowie kariery zawodowej autora i jej konsekwencjach. Na przykład o swoich współpracownikach napisał Stevenson znacznie więcej niż o rodzinie.

Gary Stevenson był zwyczajnym dzieciakiem ze wschodniego Londynu. Od innych dzieciaków z biednych dzielnic różnił się tylko tym, że dobrze radził sobie na lekcjach matematyki, Ten przedmiot, liczenie, obliczenia, był jego mocnym punktem. Pochodził z, może nie tyle biednej, co niezamożnej rodziny. Jego ojciec pracował na poczcie, w domu nie było nawet prysznica; kąpał się używając kawałka ogrodowego węża.

Interesowała mnie jego opowieść, ale przede wszystkim szukałem w niej jakiegoś punktu zwrotnego, momentu, w którym los nastolatka diametralnie się zmienił. Od razu przyznaję, że nie w pełni mi się to udało. Podczas lektury napotkałem na pewne luki, jakby niejasności. Jednak nie jest wykluczone, że to po mojej stronie, nie znam systemu szkolnictwa w Wielkiej Brytanii, ale zwłaszcza panujących tam, pisanych i niepisanych, zasad. A może to jednak autor nie wszystko ujawnił…

W wieku dwunastu lat zacząłem sprzedawać cukierki w szkole, zarabiając marne pensy, a rok później zacząłem roznosić gazety przez 364 dni w roku za 13 funtów tygodniowo. W wieku szesnastu lat moja działalność handlowa w liceum stała się znacznie bardziej ryzykowna i bardziej nielegalna, a zarazem bardziej dochodowa [1].

Przypomniała mi się stara anegdota o milionerze i o tym, jak zdobył majątek. Bezdomny i bezrobotny włóczył się po ulicach i przeglądał śmietniki. W jednym znalazł całkiem dobre jabłko, ale zamiast je zjeść, zaniósł pod szkołę w bogatej dzielnicy i sprzedał jakiemuś dzieciakowi. Za zarobione pieniądze kupił trzy jabłka, które sprzedał… itd. Po miesiącu takiej pracy miał już stary dziecięcy wózek, którym woził jabłka. Zarabiał w ten sposób na jeden ciepły posiłek dziennie. A po sześciu miesiącach okazało się, że zmarł jego nieznany krewny i zostawił mu w spadku milion funtów. To tak w skrócie.

W książce Stevensona szukałem właśnie tego momentu, kiedy zmarł wujek milioner. Znalazłem pytania bez odpowiedzi.

…zostałem wydalony z liceum za handel narkotykami, a fakt, że przeniosłem się z prestiżowego liceum do zwykłego państwowego ogólniaka, rzucał się w oczy w moim cv, do którego dostęp miał Caleb, a zatem prawdopodobnie także Rupert [2].

Jakim cudem dzieciak z East Endu dostał się i kontynuował naukę w prestiżowym liceum? Dostać się mógł, teoretycznie, za osiągnięcia w matematyce, ale czy w Londynie prestiżowe licea są tak tanie, że stać na nie dzieci pracowników poczty?

Moja droga do parkietu giełdowego rozpoczęła się w London School of Economics (LSE). /…/ Pomimo takiego stosunkowo niepozornego otoczenia światowa elita z zadziwiającym entuzjazmem kieruje swoje potomstwo na tę uczelnię [3].

Jakim cudem dzieciak z East Endu dostał się i kontynuował naukę na prestiżowej uczelni? Dostać się mógł, teoretycznie, za osiągnięcia w matematyce, ale czy w Londynie, studia pożądane przez światową elitę, są tak tanie, że stać na nie dzieci pracowników poczty?

Autor, bohater, robi wymarzoną karierę, zarabia coraz więcej, ale też pojawiają się i z czasem narastają jego wątpliwości moralne. Zaczyna też ujawniać mroczne strony tego zawodu. To zresztą opisane jest na okładce. Swoją drogą Gary Stevenson to ciekawy człowiek, którego mentalność nie zawsze jest dla mnie zrozumiała. Przykład: kiedy otrzymał pierwszą premię, koledzy podpowiedzieli mu, że może powinien zrobić rodzinie jakiś prezent. Wykupił więc ojcu, namiętnemu kibicowi, abonament na telewizyjny kanał sportowy, i ojciec oglądał go codziennie. Kiedy jednak Gary wyprowadził się z domu rodziców, a zarabiał wtedy jeszcze więcej, zlikwidował ojcu ten abonament. Może to normalne w Wielkiej Brytanii, ale ja niezupełnie rozumiem takie posunięcie.

Ważnym walorem książki jest specyficzne poczucie humoru autora. Zwłaszcza gdy opisuje swój brak wiedzy i doświadczenia, ale też dziwactwa współpracowników. Jeden z nich był tak mało komunikatywny, że koledzy byli przekonani, że nie zna on języka angielskiego. Jakimś cudem jednak człowiek ten zarabiał dla firmy i siebie ogromne pieniądze. Zabawne bywają niektóre relacje z wypraw traderów z brokerami na lunch; często do drogich lokali. W jednym z nich autor zaczął jeść surowego kurczaka, bo nie wiedział, co się z tym daniem robi.

Ostatecznie uważam „Spowiedź tradera” za dobrą rozrywkę, choć to ponad pięćset stron, ale jak zostać milionerem w trzy lata, jednak się nie dowiedziałem. Matematyka, niezbędna by zrozumieć ideę pracy tradera, zrozumiała.

---
[1] Gary Stevenson, „Spowiedź tradera”, przekład Krzysztof Kurek, Zysk i S-ka, 2026. s. 20.
[2] Tamże, s. 76.
[3] Tamże, s. 24.


Książka z Klubu Recenzenta serwisu nakanapie.pl.

Przygody superwojaka Kani

„C.K. Dezerterzy” – Kazimierz Sejda

Pierwsza wojna światowa. Monarchia austro-węgierska, cudaczny twór, w skład którego wchodzili Niemcy, Węgrzy, Czesi, Polacy, Rusini, Ukraińcy, Rumuni, Chorwaci , Słowacy, Serbowie, Słoweńcy, Włosi. Samo funkcjonowanie Austro-Węgier, nawet w czasie pokoju, a co dopiero w latach wojny, najeżone było tak groteskowymi problemami, że stawało się to kanwą wielu satyrycznych powieści, na przykład „Dobry wojak Szwejk” czy właśnie „C.K. Dezerterzy” Kazimierza Sejdy (wcześniej Seide – zmienił nazwisko po konflikcie z ojcem).

Powieść jest humorystyczną relacją o przygodach autora pod koniec wojny. Podobno w większości prawdziwych, ale…* Po raz pierwszy wydana została w 1937 roku. Od tego czasu przynajmniej raz została poważnie przeredagowana, bo to zdecydowanie nie jest język i pisownia dwudziestolecia międzywojennego.

Grupka żołnierzy różnej narodowości, Węgier Lajos Szökölön, Żyd z Wiednia Izydor Haber, Rusin Iwan Hładun oraz włoski jeniec Giuseppe Baldini, pod wodzą Polaka, frajtra Jana Kani, w części pierwszej dekuje się w 11 kompanii wartowniczej w Sátoraljaújhely na terenie Węgier, chlejąc, grając w karty i angażując się w służbie najmniej jak tylko się dało. W drugiej, gdy już ewidentnie przesadzili z bezczelnością, trafili do aresztu i groził im sąd polowy, postanowili uciekać i odtąd, jako dezerterzy, miotają się po carsko-królewskiej Europie, chlejąc, grając w karty, objadając się, kradnąc i wyłudzając.

Czytelnikowi przygody grupy dezerterów wydają się momentami szalenie zabawne, ale dla bohaterów nie jest to takie proste. Często się boją, bywa, że się kłócą na temat dalszych planów, wpadają w niesamowicie niebezpieczne sytuacje, z których zwykle w ostatniej chwili ratuje ich pomysłowość, bezczelność i tupet.

Przed wojną powieść wielkiej sławy nie zdążyła zdobyć, ale po wojnie zapomniano o niej zupełnie aż do roku 1986, kiedy to Janusz Majewski przeniósł ją na kinowy i telewizyjny ekran.

---
* Cytat z przedmowy autora:
„Na tle mej służby i dezercji powstała właśnie ta opowieść, która w lwiej części jest aż nadto prawdziwa. Trochę tylko przetasowałem czasokresy, ludzi i miejsca i powiązałem fakty w jedną całość”.
Jeśli kogoś interesują rozliczne wątpliwości faktograficzne, to znaleźć je można tu: https://malutekmisio.pl/2025/01/18/gefraiter-kania-mity-i-rzeczywistosc/

Opowieści tych, które odeszły

 „Siostry. O nadużyciach w żeńskich klasztorach” – Monika Białkowska

Książka zwróciła moją uwagę nie dlatego, żebym poszukiwał kolejnych przykładów deprawacji kościoła Katolickiego, dowodów na zboczenia, pychę, podwójną moralność lub zwyczajne przestępstwa – tego plugastwa mam po prostu dosyć. Intrygujące wydało mi się to, że „Siostry” wydało Wydawnictwo Apostolstwa Modlitwy (WAM, jezuici). To dawało pewną szansę na rzetelne opracowanie, a nie tylko hejt i nienawiść.

Autorka tej publikacji, doktorka teologii fundamentalnej, dziennikarka „Przewodnika Katolickiego”, rozmawiała z kilkunastoma byłymi siostrami zakonnymi. Nazw zgromadzeń nie ujawniono.

„…w tych jedenastu rozmowach zderzyłam się niemal z każdym złem, jakie człowiek może zrobić drugiemu człowiekowi. Moje rozmówczynie mają od dwudziestu paru do siedemdziesięciu paru lat. W zgromadzeniach przeżyły od roku do niemal ćwierć wieku. Wszystkie są po terapii”*.

Skoro już wiedziałem, kto i co, to przyszedł czas na pytanie: po co?

„Istnieją jednak w zakonnym życiu przestrzenie, w których szczególnie łatwo o nadużycia i krzywdę. Jeśli nie zaczniemy o nich mówić, będą istnieć nadal i wciąż będą prowadzić kolejne kobiety na terapię albo na skraj samobójstwa. Tym właśnie przestrzeniami trzeba się dziś zająć – nie z niechęci do życia zakonnego, ale z troski o jego przyszłość, świętą i wolną od nadużyć. Z troski o kobiety, które to życie wybrały – o ich wolność, ich bezpieczeństwo, ich zdrowie fizyczne, psychiczne i duchowe. A skoro doświadczenie mówi, że trudno zacząć diagnozę od wewnątrz, zaczynamy stawiać ją my. Z samego serca Kościoła i z miłością do niego”*.

Tak, to ma sens. Brzmi wiarygodnie, a motywy Białkowskiej przyjąłem za czyste. Naiwny jestem? Może i tak…

Związki homoseksualne, molestowanie, lesbijskie gwałty, znęcanie się nad dziećmi, katowanie ich, fałszowanie wyników wyborów w różnych DPS-ach czy podobnych ośrodkach, przestępstwa – opisała autorka bardzo, bardzo, bardzo oględnie i delikatnie. Powody rezygnacji sióstr częściej bywały zupełnie inne. Zwykle w tych relacjach trudno znaleźć winne, w pełnym tego słowa znaczeniu. Dziewczyny i młode kobiety trafiające do klasztorów, a później z nich odchodzące, nie wiedziały, czego się spodziewać, nie wpadło im do głowy dopytać, doczytać, jak to będzie wyglądało, czego powinny się spodziewać, a więc winna była naiwność kandydatki i jej nierealistyczne oczekiwania. Powinny wiedzieć, że w zakonie, a przynajmniej w nowicjacie, jest tyle pracy, często bezsensownej, że czasu na modlitwy nie ma w ogóle. Powinny wiedzieć, że w wielu klasztorach żeńskich postanowienia Soboru Watykańskiego II (1962-65) jeszcze nie są znane czy respektowane. A te ich przełożone, starsze zakonnice zajmujące się formacją, też w sumie nie były takie złe – były po prostu niekompetentne, niedouczone i pozbawione empatii, ale złe? Nie! Skądże znowu!

Pod koniec lektury zastanawiałem się, czy książka ta może realizować cele, jakie autorka przed nią postawiła i wychodzi mi na to, że chyba jednak nie do końca. Ci świeccy, dla których kościół jest całym światem, nawet tak wygładzonych historii nie przeczytają. Zresztą, fanatycy zwykle nic nie czytają. Czytelnicy, którzy chcieliby poznać brutalną prawdę, albo to, co za nią uważają, sięgną po inne lektury, bardziej hardcorowe, bo w tak łagodną wizję nie uwierzą.

Poznałem kilka intrygujących informacji z życia klasztorów, ale w związku z brakiem konkretnych nazw zgromadzeń, wydają się one mało przydatne; to tylko ciekawostki.

Na koniec historyjka poza konkursem, jak się to kiedyś w TV nazywało. Zaintrygowały mnie powtarzające się w mediach narzekania na niewielką liczbę powołań kapłańskich. Chodziło mi konkretnie o te powołania. Kto powołuje? Bóg? A może to powołanie jest wewnętrzną sprawą konkretnego człowieka? Bo żadnej trzeciej opcji wyraźnie nie ma. Więc zapytałem o tę sprawę dwóch kolegów, takich bardzo z kościołem związanych. Jeśli powołuje Bóg, a liczba powołań spada, to widać Bóg uznał, że księży w Polsce będzie już dosyć. Narzekanie na to jest w takim przypadku sprzeciwem wobec woli Boga i lekceważeniem jej. Jeżeli jednak powołanie rodzi się w umyśle konkretnego młodego mężczyzny, to może chodzi o zmiany – nie jest już tak łatwo bezkarnie molestować dzieci, a orgie homoseksualne od razu wychodzą na jaw, to jaki pożytek z bycia księdzem? Zaskoczenie i przerażenie w ich oczach, gdy pytałem, czy powołanie pochodzi od Boga czy od człowieka, uważam za zastanawiające. Chyba nikt z nich nigdy się nad tym nie zastanawiał.

---
* Monika Białkowska, „Siostry. O nadużyciach w żeńskich klasztorach”, wyd. WAM, 2023.

Bajędy nieprawdopodobne

 „Zagłada” – Jack Du Brul

Któryś tom z cyklu Phillip Mercer. Thriller przygodowo-sensacyjny. Niestety, jak na moją wytrzymałość, zdecydowanie zbyt naiwny i naciągany. Ale może to ja mam gorszy czas na takie bajki.

Główny bohater, Mercer, to połączenia Johna Vicka, Rambo i Indiany Jonesa. Jest też atrakcyjna kobieta, Cali Stowe; tak, będą kopulowali. Oboje miotają się po prawie całym świecie, próbując uratować ludzkość przed mityczną zagładą, przy czym trup pada gęsto.

Wiochmenów portret własny

 „Gołoborze” – Maciej Siembieda

W psychologii nie ma wynalazków, są odkrycia. I tak pewnego razu badacze odkryli pewną prawidłowość, a może zasadę: jeśli chcesz, żeby byli zadowoleni z ciebie, musisz sprawić, żeby poczuli się zadowoleni sami z siebie. Praktycznych zastosowań jest wiele, pozwolę sobie na dwa przykłady.

a) Pan, który rozpaczliwie chce zdobyć poparcie i uznanie, stojąc przed grupą tzw. „szarych Kowalskich”, ludzi o zerowym poczuciu własnej wartości, bo też i zbudować go nie mieliby na czym, uświadamia im: czasy i okoliczności się zmieniły, może i nie jesteście nikim ważnym, ale wasi dziadowie byli bohaterami, wielkimi patriotami, naukowcami, artystami, powstańcami. I już pojawiają się uśmiechy, i już mówca zaczyna być ceniony i poważany.

b) Pan zwraca się go grupy: ja też jestem chłop, jak i wy ludzie, i też hrabiego nienawidzę, i powiem wam o nim coś, czego może nie wiecie. Nasz pan hrabia nocami chodził dupcyć kozy! Wyobrażacie sobie?

Na czym w tym przypadku polegała korzyść motłochu? Niektórzy mieli odrobinę wątpliwości, bo przecież pan hrabia ochronkę ufundował dla wioskowych dzieci, i szkołę na wsi, i ambulatorium z pielęgniarką dyżurną… No, ale skoro on te kozy… to nie ma dla plugawego zboczeńca litości i żadne wątpliwości nie wchodzą już w grę.

Samo praktykowanie tej zasady, gdy poprawiacz nastroju i mniemania o sobie, mówi prawdę, wydaje się jakieś takie nieeleganckie, cwaniackie, ale jeśli kłamie, to już jest ewidentny brak moralności. Przyzwoici ludzie takich rzeczy nie robią. Rozsądni nie dają się nabierać i sobą manipulować.

My może prochu nie wymyślimy, ale to przecież jeden z nas, Polak, patriota, wynalazł bombę atomową. Nie żaden tam amerykański imperialista, ale nasz Stasiu Ulam! Tak! Stanisław Ulam (ur. w 1909 we Lwowie, zm. 1984 w Santa Fe) – matematyk pochodzenia żydowskiego, przedstawiciel lwowskiej szkoły matematycznej, a nie jakiś tam Oppenheimer! - Pisał Siembieda w „Kairos”.

„Gołoborze” byłoby całkiem niezłą, choć ewidentnie za długą powieścią o zacofaniu, prymitywizmie, brutalności i tępocie, ultrakatolickich mieszkańców niektórych polskich wsi. Coś jak Konopielka”. Byłaby. Gdyby, wydawałoby się pozornie, że nie wiadomo, po co, autor nie wetknął w świetną opowieść o Kończakach i Cebrzynach, postaci historycznej – Stepana Bandery, ukraińskiego polityka, jednego z przywódców Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów.

– Wszyscy go znali. Szajbus kompletny. Z nikim nie gadał, mamrotał coś do siebie i budził grozę nawet wśród największych bandziorów. Miał fioła, dożywocie i wszystko w dupie. Niebezpieczna mieszanka, nie sądzi pan kolega? Na spacerniaku przychodził do takiego jednego z naszego bloku i tylko z nim znajdował wspólny język.– Interesował się polityką? – spytał ze zdziwieniem Zygmunt.– Nie. Tamten to był taki sam fiksat jak ten pański Karaś. Ukrainiec. Nacjonalista. Nazywał się Stefan Bandera i aż dziw bierze, że zgadał się z Karasiem, bo nienawidził Polaków. Razem szeptali na spacerniaku i trzymali sztamę. Zwyczajnie. Jak to mówią: taki szedł i takiego spotkał*.

Zgadza się, współtworzona i kierowana przez Banderę frakcja OUN-B, której członkowie od nazwiska przywódcy byli nazywani banderowcami, ponosi odpowiedzialność za zorganizowane w latach 1943–1945 ludobójstwo polskiej ludności cywilnej na Wołyniu. Tu jednak dobrze jest czytać powoli i ze zrozumieniem – odpowiedzialność ponosi frakcja! Bandera już w 1941 osadzony został w więzieniu Spandau, a następnie w niemieckim obozie koncentracyjnym. Nie znaleziono żadnych dokumentów, świadczących o aprobacie, czy dezaprobacie przez Banderę, w okresie jego uwięzienia, czystek etnicznych, czy innych form przemocy etnicznej, czy politycznej.

Stepan Bandera niewątpliwie był ukraińskim nacjonalistą, terrorystą, zaciekłym wrogiem Rosjan i Polaków, bo okupowali jego ojczystą Ukrainę, ale czy był dewiantem, zboczeńcem, psychopatą i gwałcicielem, jak Karaś Cebrzyna?

Stepan Bandera zginął 15 października 1959 roku w zamachu przeprowadzonym w Monachium przez agenta KGB Bohdana Staszynskiego.

Nie jestem przekonany, żeby oczernianie Bandery było pomysłem na poziomie, ale na pewno zachwyceni tym będą wyznawcy pewnej polskiej partii politycznej. Bo fakty faktami, ale najważniejsza jest wspólna nienawiść, prawda?

Indywidualną decyzję o rozpoczęciu mordów na Polakach na terenie całego Wołynia w 1943 roku podjął Dmytro Klaczkiwski, ale… to już historia, a historia i partyjna propaganda, to jednak nie to samo.

Niesamowicie intrygująca wydała mi się historia z prosektorium. Pracownicy niechcący zamienili dwóm zmarłym garnitury i wybuchła o to koszmarna awantura. Ze względu na stężenie pośmiertne podobno nie dało się ich z powrotem przebrać. Wtedy pracownik prosektorium, były więdnień Sonderkommando oświęcimskiego obozu, zgłosił się, że on ten problem rozwiąże. Zamknął się ze zwłokami i przez chwilę wydawało się, że mu się udało, ale szybko okazało się, że zamiast jakoś zamieniać zwłokom ubrania, obciął im głowy i tylko te głowy pozamieniał. Mocne!

Wszystko, łącznie ze scenami w prosektorium, postacią byłego więźnia Sonderkommando z Auschwitz i jego „wyczynami”, jest prawdziwe* – napisał w Posłowiu Siembieda. Stężenie pośmiertne (rigor mortis) pojawia się zwykle 2–4 godziny po śmierci i trwa 48 do 72 godzin. Ubrać było można, a przebrać już nijak nie? Nie dało się połamać kości w stawach lub poczekać kilka godzin? Jak szybko po śmierci pracownicy prosektorium lub rodzina szykuje, w tym ubiera, zmarłego do pogrzebu?

Ciekawa sprawa, bo obecnie, i od wielu lat, wygląda to zupełnie inaczej.

Reasumując, mam spore kłopoty z oceną tej powieści. Ciągnąca się latami (dziesiątkami lat!) wendetta dwóch wioskowych klanów, to ciekawy, trudny i nie świadczący dobrze o Polakach temat. Nieco za dużo tego było, ale o tym już wspominałem. Uważam jednak, że jeśli autor chce wtykać do swojej powieści realne historyczne postaci i/lub wydarzenia, to powinien to robić rzetelnie.

---
* Maciej Siembieda, „Gołoborze”, Znak, Kraków, 2025, e-book.

Poza granicą człowieczeństwa

 „Brygady Duchów” – John Scalzi

Część druga cyklu „Wojna starego człowieka”. Pierwsza nosi tytuł „Wojna starego człowieka”. Moim niezwykle skromnym zdaniem czytanie części drugiej bez znajomości pierwszej jest poronionym pomysłem. W trakcie lektury, i nie, nie na początku, pojawiają się wprawdzie pewne wyjaśnienia i podpowiedzi, ale zdecydowanie niewystarczające.

Bliżej nieokreślona przyszłość. Znany wszechświat zamieszkują ludzie oraz rasy obce. Ludzi istnieją trzy rodzaje, a może gatunki. Pierwszy to niezmodyfikowane istoty ludzkie; to jest ci, którzy kolonizują planety we wszechświecie, ale przede wszystkim żyją na przeludnionej Ziemi. Ten rodzaj występuje w dwóch płciach zdolnych do rozmnażania, a poza tym w różnych rozmiarach, kształtach i kolorach, bo cechuje ich duża różnorodność genetyczna. Druga grupa stanowi większą część kasty specjalnie modyfikowanych żołnierzy, jej przedstawiciele także różnią się pod względem wielkości i budowy, chociaż w daleko mniejszym stopniu niż zwykli ludzie. Wszyscy są tego samego koloru, są zieloni. Żołnierze nie znajdują się w swoich oryginalnych ciałach, ich świadomości zostały przeniesione z ciał starych osób (75+, stąd tytuł) do silniejszych, zdrowych ciał, które zostały w znacznym stopniu usprawnione genetycznie, to jest zmodyfikowane do tego stopnia, że nie są już w stanie z nikim się rozmnażać. Wciąż jednak można nazwać ich ludźmi; zwłaszcza, gdy bierze się pod uwagę działanie ich mózgów. Wreszcie grupa trzecia nazywana Brygadą Duchów. Są to Siły Specjalne Kolonialnych Sił Obrony, elitarne oddziały tworzone z DNA zmarłych, przekształcone w idealnych żołnierzy do najtrudniejszych operacji KSO. Ich ciała zawierają elementy DNA istot obcych.

W znanym ludziom wszechświecie panuje coś w rodzaju równowagi. Słabsze rasy zostały usunięte ze swoich planet i wymarły lub zostały wytępione. Pozostałe rasy nieludzi dysponują możliwościami technologicznymi zbliżonymi do ludzkich, więc osobno nie stanowią większego zagrożenia.

Porucznik Jane Sagan z Brygady Duchów (znacząca postać pierwszej części cyklu), torturując obcego na planetoidzie bez nazwy, zdobyła informację o spisku, o wojnie szykowanej przeciw ludzkości i planie ujarzmienia oraz wytępienia całego rodzaju ludzkiego. Eksterminacja ludzi zaplanowana została w wyniku niespotykanej dotąd w historii tajnej współpracy trzech ras inteligentnych istot obcych oraz jednego człowieka, zdrajcę, Charliego Boutina.

Charlie Boutin był w posiadaniu wielu ważnych i poufnych informacji. Jego zespół zajmował się transferem świadomości i technikami generowania ciał, prawdopodobnie był najlepszym ekspertem w zakresie przekazywania umysłu między dwoma ciałami. Mogłoby się to okazać bardzo użyteczne w rękach wrogów całej ludzkości. Ale Charlie Boutin zniknął, sprytnie zacierając za sobą wszelkie ślady.

Tak zaczyna się ta fascynująca powieść, której treścią są przygotowania do wojny, różne starcia zbrojne oraz poszukiwania i próby neutralizacji Boutina.

Wyjątkowo ciekawa fantastyka militarna, bez wielkich ambicji roztrząsania skomplikowanych zagadnień psychologicznych, krótka dyskusja o tym, czy żołnierze Brygady Duchów są jeszcze ludźmi, kończy się dość szybko stwierdzeniem, że trzeba robić swoje i wykonywać rozkazy, ale etycznych – jak najbardziej. Zwłaszcza gdy naukowcy z DNA Boutina tworzą Jareda Diraca, hybrydę zdrajcy. Zakładają, że powinien on pomóc rozpoznać motywy działania swojego pierwowzoru, ale… jest też człowiekiem, próbującym zachować własną niezależność umysłową, albo przynajmniej jej część.

Unia Kolonialna i jej starcy

 „Wojna starego człowieka” – John Scalzi

W dzień swoich siedemdziesiątych piątych urodzin zrobiłem dwie rzeczy. Odwiedziłem grób mojej żony, a potem wstąpiłem do armii*.

Starość się Panu Bogu nie udała. Wiadomo to dzisiaj, wiadomo będzie w bliżej nieokreślonej przyszłości. Transplantologia poczyniła znaczne postępy, ale głównego organu/narządu – mózgu – nadal przeszczepić się nie da. A ten się starzeje i jego możliwości maleją. Rozwój transplantologii nie oznacza, że jest ona dostępna dla każdego i za darmo, absolutnie nie.

– Paragraf czwarty: Rozumiem, że wstępując w szeregi Kolonialnych Sił Obrony, zgadzam się na wszelkie medyczne, chirurgiczne, czy terapeutyczne zabiegi i procedury, jakie Kolonialne Siły Obrony uznają za konieczne dla podniesienia sprawności bojowej.

I o to chodziło: dlatego właśnie ja, i niezliczone rzesze innych siedemdziesięciopięciolatków, każdego roku zaciągały się do służby w KSO*.

Ludzie odkryli planety nadające się do zamieszkania. Niestety, wrogo nastawieni obcy, też mają na nie ochotę. Od lat walczą z nimi Kolonialne Siły Obrony, należące do Unii Kolonialnej, ale na starej dobrej Ziemi, ani obcych, ani żołnierzy KSO nikt nigdy nie widział. Ta batalia, z punku widzenia ziemskiego, jest taka trochę… teoretyczna.

Kolonialne Siły Obrony zapewniają swoim rekrutom wszystkie niezbędne modyfikacje, medyczne i inne, które zmieniają staruszków w sprawnych wojowników. Właśnie – staruszków. KSO nie są zainteresowane ludźmi młodymi i sprawnymi. Swoje tajemnicze modyfikacje oferują tylko rekrutom starszym, którzy dysponują doświadczeniem całego, długiego życia. Jednym z nich jest John Perry, który w dniu siedemdziesiątych piątych urodzin po raz ostatni odwiedził grób żony, a następnie wstąpił do armii.

Rekruci, mężczyźni i kobiety, wiedzą i zgadzają się, że nigdy już na Ziemię nie wrócą; zostają tam uznani za zmarłych. Jeśli przeżyją walki, trudniejsze i dziwniejsze niż się to komukolwiek z nich wydawało, będą mogli osiedlić się na którejś ze skolonizowanych planet. Jednak najpierw muszą przetrwać specjalne szkolenie.

– Czy ty zaciągnąłeś się dlatego, ponieważ bardzo chcesz walczyć na jakiejś wojnie?

– Nie – odpowiedziałem.

Pokiwała głową. – Ani ja. Podobnie jak większość z nas. Twój przyjaciel Leon na pewno nie zaciągnął się dla uroków służby – on nie znosi ludzi, których będziemy chronić. Ludzie zaciągają się, ponieważ nie są gotowi na śmierć i nie chcą być starzy. Zaciągają się, ponieważ w pewnym wieku życie na Ziemi przestaje być ciekawe. Niektórzy zaciągają się, żeby przed śmiercią zobaczyć jakieś nowe miejsce. Ja sama właśnie dlatego się zaciągnęłam. Nie po to, żeby walczyć, chcę znowu być młoda. I chcę po prostu zobaczyć, jak to jest być gdzie indziej*.

Starzy ludzie bywają mądrzy, a kiedy jeszcze dobiorą się odpowiednio, w grupę osób wykształconych, o różnych specjalizacjach, mogą zacząć dokonywać różnych odkryć jeszcze zanim nowa rzeczywistość w nich uderzy. I tak John Perry i kilkoro jego nowych znajomych odkrywa, że Unia Kolonialna celowo utrzymuje Ziemię i Ziemian w stanie technologicznego zacofania, ale jaki to miałby być cel?

„Wojna starego człowieka” jest to militarno-wojenna fantastyka z elementami dobrego humoru i stanowi naprawdę świetną rozrywkę. Niestety wiem już też, że po zasłużonym sukcesie swojej powieści, John Scalzi błyskawicznie zaczął produkować kolejne tomy cyklu „Wojny starego człowieka”. Tom drugi to „Brygady duchów”, a na przekład czeka jeszcze kolejnych sześć czy osiem.

---
* John Scalzi, „Wojna starego człowieka”, przekład Wojciech Pusłowski, 2008, e-book.

Ofiary nie mógłby zabić nikt

 „Strzał na dansingu” – Jerzy Edigey

Jerzy Edigey to pseudonim Jerzego Waldemara Koryckiego, polskiego pisarza, działacza społecznego i adwokata. W latach sześćdziesiątych, siedemdziesiątych i osiemdziesiątych był niezwykle popularnym autorem powieści kryminalnych, ale nie tylko. Napisał ich coś koło czterdziestu. „Strzał na dansingu” stał się podstawą scenariusza jednego z odcinków „O7 zgłoś się”.

Łódź, późny wieczór. Porucznik Milicji Obywatelskiej Zygmunt Żytnicki bawi się na dansingu ze swoją sympatią, Hanką, studentką stomatologii. Właściwie to nie bardzo się bawi, bo prawie godzinę próbuje przywołać jakiegoś kelnera. Ci, najwyraźniej wyczuwając gołodupca, nie śpieszą się z przyjęciem skromniutkiego, jak się domyślają, zamówienia. W tym akurat mają rację, ocenili go właściwie – dwie kawy, dwa kawałki tortu.

Hanka jest zachwycona piosenkarką, Marią Bolero (czyli Maria Kowalska), porucznik z przyjemnością słucha improwizacji wirtuoza trąbki, Stanleya Smitha (Stanisław Kowalski), ale sielanka nie trwała długo, bo nagle dał się słyszeć przytłumiony strzał i na parkiet upadł trup; ktoś zastrzelił mężczyznę w brązowym garniturze.

W powstałym zamieszaniu porucznik Zygmunt Żytnicki obejmuje dowodzenie, zarządza zamknięcie wszystkich drzwi, rozpoczyna przesłuchania, poszukuje broni. Wszyscy obecni w lokalu, zarówno goście jak i personel, twierdzą, że ofiary nie znają, huk słyszeli, owszem, ale błysku z lufy nie widzieli. Broń się nie znalazła mimo przeszukiwania osób i lokalu.

Już następnego dnia okazało się, że ofiarę znali jednak prawie wszyscy, bo Mieczysław Romski, syn znanego notariusza, szantażował mnóstwo ludzi, w tym własnego ojca. Romski przechwalał się żółtą teczką, w której miał mieć kompromitujące dowody na wiele prominentnych osób w Łodzi. Motyw zbrodni wydaje się oczywisty, ale… broni nadal nie odnaleziono, a biegli kryminologii, kryminalistyki, balistyki, rusznikarstwa, orzekli, że w zasadzie zbrodni nie mógł popełnić nikt. Porucznik prowadzi dochodzenie.

Niezły kryminał w starym stylu. Wydaje mi się, że Stanisław Barańczak, który recenzując „Strzał na dancingu”, stwierdził, że proza Edigeya jak zwykle przypomina konsystencją mamałygę z dodatkiem kleju stolarskiego, mocno jednak przesadził. Ale może to ja niewłaściwie wyobrażam sobie mieszankę mamałygi z klejem stolarskim.

Dygresja. Zastanawiałem się nad nazwiskami postaci pojawiających się w powieści i skojarzeniami, jakie rodzą. Żytnicki (dzielny, prawy milicjant) – żyto, chleb, rola, praca chłopa. Romski (ten zły, szantażysta, przestępca) – Rom, cygan, niebieski ptak, oszust, złodziej. Przyznam, że z trudem dałbym się przekonać, że to autorowi zupełnie przypadkowo tak wyszło.

Milicja Obywatelska na tropie

 „Zbrodnia w południe” – Jerzy Edigey

Kryminał popularnego w latach siedemdziesiątych autora, piszącego pod pseudonimem Edigey. Właściwie to Jerzy Waldemar Korycki, polski pisarz, działacz i adwokat. Swego czasu przeczytałem wiele jego powieści. Dziś nazwano by je klasycznymi kryminałami, ale wtedy nie było żadnych innych.

W jednym z mieszkań przy ulicy Buczka w Szczecinie popełniono zbrodnię. Ofiarą stała się emerytowana nauczycielka z Goleniowa, które zjawiła się tam, odwiedzając córkę i zięcia, to jest państwa Legatów. Uderzono ją czymś ciężkim w głowę. Pan Legat sprzedał niedawno samochód, czerwonego Wartburga, więc miał w domu ponad osiemdziesiąt tysięcy złotych. Pieniądze oczywiście zniknęły, a mieszkanie zostało zdemolowane przez przestępcę szukającego łupu. Drzwi do mieszkania, z trzema zamkami, nie nosiły śladów włamania, więc milicja przyjęła, że starsza pani znała mordercę i sama mu otworzyła.

W kawiarni Zamku Szczecińskiego w każdą niedzielę spotykała się od lat grupa dawnych szkolnych przyjaciół. Hanka Wróblewska, studentka czwartego roku medycyny, przyniosła tym razem sensacyjną wiadomość, bo zbrodnia popełniona została w jej kamienicy. Wróblewska kiedyś, jeszcze w szkole podstawowej, a może średniej, pomogła złapać szatnianego złodzieja, o czym wszyscy z paczki świetnie pamiętają. Mimo jej oporów i wątpliwości namawiają studentkę, by zgłosiła się na milicję i zaproponowała swoją i reszty przyjaciół pomoc. Wróblewska uznała pomysł za absurdalny, ale na komendę jednak poszła, spotkała się i rozmawiała z prowadzącym sprawę porucznikiem Romanem Widerskim. Kiedy jednak milicjant próbował ją grzecznie spławić, dziewczyna walczyła jak lwica, by przekonać go do idei swojej pomocy. Uznała, i miało to sens, że mieszkańcy kamienicy czy sąsiednich domów, prędzej będą rozmawiali ze znaną, sympatyczną sąsiadką niż z milicją.

Hanka Wróblewska, którą obecnie zapewne nazwano by feministką, nie ma zbyt dobrego zdania o mężczyznach i ich zdolnościach, i próbuje przekonać funkcjonariusza, że milicja osiągałaby większą skuteczność i wykrywalność, gdyby śledczymi były kobiety. Uważa, że mężczyźni są do tej pracy po prostu za mało rozgarnięci.

Wróblewska stosunkowo szybko osiąga drobny sukces. Analizując pewne okoliczności na miejscu zbrodni, podsuwa porucznikowi ciekawy pomysł. Otóż jest przekonania, że ofiara nie znała mordercy i nie otworzyła mu drzwi, ale to on był w mieszkaniu Legatów przed nią, a ofiara po prostu go zaskoczyła, nie spodziewał się nikogo tak wcześnie.

Od tej chwili Milicja Obywatelska traktuje studentkę i jej pomysły odrobinę poważniej, a między nią i porucznikiem zaczyna iskrzyć.

Prawie sześćdziesięcioletnia powieść z dzisiejszego punktu widzenia może wydawać się naiwna: drogi samochód Wartburg, zdobiący biurko telefon, nicowanie jesionek, ale sięgnąłem po nią z pewną przyjemnością ze względu na sentyment – jako starszy nastolatek w takich właśnie kryminałach się zaczytywałem; można powiedzieć, że się na nich wychowałem.

Takie tam... babskie pisanie

 „Przepraszam za brzydkie pismo” – Antonina Tosiek

Rozczarowany i zawiedziony esejem „Chłopki” Kuciel-Frydryszak, gdzie niuanse dokazują się mało istotne, bo gra toczy się o stworzenie i uogólnienie symbolu, a nie o historyczną rzetelność, jednakże nadal zainteresowany tematem, wyszukałem średniej wielkości tom dotyczący pamiętników wiejskich kobiet. Historie w nim poruszane pisane były na różne konkursy głównie w latach 1933-1995.

W „Przepraszam za brzydkie pismo” mówię o mieszkankach wsi, starając się nie zagłuszyć ich suwerennych, samodzielnie tworzonych opowieści pamiętnikarskich. Nie zależy mi jednak na „oddawaniu głosu” zapomnianym bohaterkom ani też na rozpisywaniu ludowej historii kobiet jako opowieści pobocznej czy alternatywnej. Obie te strategie wydają mi się infantylizujące i protekcjonalne. Po pierwsze, wiara w to, że umożliwimy osobom wykluczonym z oficjalnego dyskursu snucie niezależnej opowieści, jest bardzo naiwna [1].

„Przepraszam za brzydkie pismo” nie zawiera pełnych wspomnień czy pamiętników kobiet ze wsi. Książka Antoniny Tosiek to jej analizy i syntezy pewnych zdarzeń, zjawisk lub okresów, ilustrowane fragmentami pamiętników chłopek. Zajmuje się ona (Tosiek) takimi zagadnieniami jak pamiętniki o pracy, pamiętniki o edukacji, o życiu społecznym i kulturalnym, o ciele i relacjach, o potrzebie opowieści…

Julianna, Danka i Teresa pisały pamiętniki w tajemnicy przed mężami. Julianna nocą, Danka rano, czekając, aż wystarczająco rozpali się pod piecem, a Teresa w PKS-ie wiozącym ją do pracy w pobliskiej masarni i z powrotem. Julianna w roku 1936, Danka w 1962, Teresa w 1983. Bały się. Raz – gniewu za marnowanie czasu albo pieniędzy na materiały do pisania, znaczek i kopertę. Dwa – bo dobrze wiedziały, że męża z równowagi wyprowadzić może najmniejsza rzecz, a co dopiero wypisywanie do obcych, do Warszawy. Lepiej dmuchać na zimne, zapobiegać, zamiast później leczyć. Julianna – okładem z roztartych liści babki lancetowatej, Danka – maścią nagietkową z apteki w Brzesku, a Teresa – świńskim żebrem prosto z własnej zamrażarki. Przede wszystkim jednak bały się wstydu. Co, jeśli zdobędą się na odwagę, opowiedzą w pamiętniku całe swoje dotychczasowe życie, a ktoś uzna je za błahe albo nieciekawe? Takie upokorzenie lepiej znosić w pojedynkę [2].

W Polsce popularność twórczości pamiętnikarskiej osiągnęła poziom prawdopodobnie nie spotykany nigdy dotąd i nigdzie w Europie. Nie chodziło o samo pisanie pamiętników, ale o wspieranie tego rodzaju twórczości przez urzędy, instytucje, media, państwo, po prostu, na przykład przez organizację konkursów. Oczywiście nie wszystkie te akcje i pamiętniki pisane były przez chłopstwo (np. pamiętniki czy wspomnienia księgarzy). Prawdziwy rozkwit popularności pamiętnikarstwa konkursowego przypadł na lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte XX wieku. Tylko w roku 1969 ogłoszono ponad sto takich inicjatyw.

Krystyna nie potrafiła zrozumieć zarówno decyzji nowych właścicieli spółdzielni, jak i solidarnościowych władz, w których jeszcze kilkanaście miesięcy wcześniej pokładała olbrzymie nadzieje: „[…] wszyscy go [Lecha Wałęsę przyp. A.T.] będziemy przeklinali po wszystkie jego dni. Zniszczył zakłady pracy, połowa ludzi to nędzarze, część dostaje kuroniówkę na odczepne i przepija od ręki. Została zniszczona taka piękna mleczarnia w Tomaszowie i przepadły nasze udziały, nasza krwawica. A co oni robią wariaci? Jeden po drugim niszczy i nic nie będzie. Owszem. Głód i nędza na pewno [3].

Dzięki pamiętnikom kobiet wiejskich można zorientować się, jak oceniane były wydarzenia w Polsce w ogóle, a te dotyczące wsi, w szczególności. Zwykle jednak dotyczyły spraw i zdarzeń codziennych.

Kiedy redakcja „Wiadomości Literackich” ogłosiła, że nagrodę za najlepszą polską książkę roku 1936 otrzymał drugi tom monografii Pamiętniki chłopów, pomijając między innymi tytuły autorstwa Zofii Kossak, Melchiora Wańkowicza, Poli Gojawiczyńskiej czy Czesława Miłosza, spora część środowiska literackiego nie kryła oburzenia. W licznych artykułach prasowych powracały te same argumenty: pamiętniki nie mogą być rozpatrywane jako przykład sztuki literackiej, bo zostały przecież stworzone przez klasę chłopską, nie zaś świadomych swojego fachu pisarzy, a poza tym – opowiadają czyjeś prawdziwe doświadczenia, więc bliżej im do reportażu (gatunku niższego) niż prozy [4].

Twórczość pamiętnikarska była popularna w Polsce, od końca pierwszej wojny światowej do 1995 roku – mniej więcej. Były to zapewne dziesiątki tysięcy tekstów; nie wszystkie one nadawały się do oficjalnej publikacji, ale to nie znaczy, że nie można ich było wykorzystać w inny sposób. Nie zdawałem sobie sprawy, że wszystkie te materiały zostały zniszczone po transformacji ustrojowej. No, może nie wszystkie – Tosiek szacuje, że około dziewięćdziesiąt procent.

Wielu rzeczy wcześniej nie wiedziałem, na przykład tego, że przez wiele lat czasopismo Przyjaciółka” wydawane było w dwóch różnych wersjach, dla czytelniczek z miast i miasteczek oraz dla chłopek – prostsze treści, więcej porad, choćby o potrzebie utrzymywania higieny osobistej lub o gotowaniu. Od razu przypomniała mi się Biblia Niewolników, to jest skrócona i mocno uproszczona wersja Pisma Świętego wydana z poparciem Kościoła, w 1807 roku w Londynie, dla czarnoskórych niewolników z kolonii. Usunięto z niej fragmenty o wolności i buncie, a stan niewolniczy uznany był za słuszny i stworzony przez Boga.

Ważnym elementem publikacji są reprodukcje zdjęć. Oryginalnych kartek z zapisem pamiętników, wnętrz chłopskich chat, wspólnej pracy (międlenie lnu, pasanie gęsi), z jakiejś wycieczki, z występu Koła Gospodyń Wiejskich, z pogrzebu dziecka itd. Szkoda, że nie więcej.

---

[1] Antonina Tosiek, „Przepraszam za brzydkie pismo”, wyd. Czarne, Wołowiec, 2025, rozdział „Wejście w opowieść”.

[2] Tamże, rozdział „Część Pierwsza”.

[3] Tamże, rozdział „Część Trzecia”.

[4] Tamże, rozdział „Wyjście z opowieści”.